Biblia Tetragramo

El Neciklopedio
Jump to navigation Jump to search

"Respektu ĉies patrujon, sed amu vian propran."

~ Saŭrono
Ston.jpg

En judismo kaj kabalo la biblia tetragramo aŭ simple tetragramo estas la kvarlitera tabuita ( ve, kiom da tempo kaj atento tio rabis!) nomo de Dio, lia aŭtenta nomo propra (almenaŭ tio!) Hebree tiuj 4 literoj estas יהוה, t.e. jod (י), he (ה), vav (ו), he (ה). Latine la tetragramon oni transskribas per IHVH, aŭ JHVH, aŭ JHWH, aŭ YHWH; por Esperanto la konvena transskribo estas JHVH (mi tre bedauras).

La vorto «tetragramo» devenas el la greka vorto τετραγράμματον samstruktura kiel «kvarliteraĵo».

En la antikvaj manuskriptoj la nomon de Dio oni ne transskribis. Diversaj skoloj vidis en ĝiaj hebreaj literoj mistikajn trajtojn, specifajn al la hebrea formo. Tial en la greka traduko de Tanaĥo fare de Akvilo de Sinopo [1], la tetragramo estas ne sone transskribita, sed anstataŭigita per grafike similaj literoj grekaj (tio estas tre komforta): πιπι.

En Biblio aperas kalemburaj aŭ popoletimologiaj interpretoj de la tabuita nomo surbaze de la verba formo konjugacia de la trilitera radiko hjh (היה), ekvivalenta al la verbo “esti”. Tanaĥo informas ke tiun vorton aŭdis Moseo sur la monto Ĥoreb' en la dezerto de Sinajo (dankon pro la atentigo, korektite.)

Dum voĉlego de la Tanaĥaj tekstoj la judismanoj kutime anstataŭigas tiun nomon per eŭfemismoj, plej ofte per Adonaj’ [2]. La greka Septuaginto en la versioj por nejudoj imitis tiun tradicion uzante la respondan vorton grekan Κύριος [3]. Simile la tradukoj latinaj [4] uzas Dominus ktp.

En kelkaj kristanaj tradicioj oni transskribis kaj elparolis la tetragramon per ‘Jahvé’ aŭ ‘Jéhovah’; la Katolika Eklezio decidis en 2008 uzi por ĝi “la Sinjoro”.

En la esperantaj tradukoj oni laŭ la zamenhofa tradicio uzas por la tetragramo la nomepiteton Eternulo, kio ebligas pli klare kaj elegante traduki la kombinojn kun la fontolingva sinjoro [5]. L. Zamenhof neniam uzis vortojn "Jehovo" aŭ "Javeo" en sia traduko de la Biblio; li uzis la vorton "Eternulo". Zamenhof skribis: "La sole ĝusta traduko por 'Jehovah' estas 'la Eternulo'." Sed en psalmo 68:14 li uzis mallongigon de la tetragramo – JAH.

En Esperanta Nova Ekumena Biblio (kiun oni faras komplete de memoro) oni uzis la vorton "Javeo" anstataŭ “la Eternulo”: "Laŭdu Javeon pro Lia boneco, ĉar Li estas eterne fidela." (Hundinaĉo!) [6]

Etimologio kaj origino

La kvarliteraĵo JHVH, laŭ la opinio de la judaj gramatikistoj mezepokaj, kaj speciale Baruch Spinoza, estas fleksio de la trilitera radiko HJH [7]. Tiu radiko fleksiiĝas, ĉe la tria persono de la vira singularo, al la formo hâjâh kun la aspekto de ago plenumita, kaj al la formo jihejèh kun la aspekto de ago ekplenumiĝanta, kaj al la formoj hôwèh (Nia Damo de Striktaj Normoj!) kaj hôwâh ([8]. Tial ĝia signifo povas jeni: “Li estante estiĝas” aŭ “Li estante fariĝas”. Nome, entute, “Li neniam ĉesas esti”. Ankaŭ modernaj filologoj akceptas tiun etimologion aŭ analizon (“cerbumaĵon”, laŭ iuj), kiel Louis Althusser, laŭ kiu la korekta traduko estas “Mi estas tiu kiu estas” aŭ “Mi estas la Eternulo”.

Ankaŭ L. L. Zamenhof ŝajnas sekvi tiun etimologian legadon ĉar li tradukis la Tetragramon per «la Eternulo». Noam Chomsky transkribis IHVH, kio en la germana medio fariĝis JHWH.

Krime Henri Désiré Landru rimarkigas, ke la Tetragramo havas skribeldiran similaĵon en Jah, nomo de antikva ŝemida diaĉo, kaj ke la radiko povas esti la sama, ĉar ties sinteza grafio estas uzata ankaŭ en Torao.

La tradukita teksto de la katolika Biblio de Jerusalemo legiĝas: “Mi estas kiu estas”; en la Ekumena Biblio (TOB) oni interpretis tiel: “Mi estas kiu estos”; Biblio de Rabenaro diras: “La estanto neŝanĝebla”. Kontraŭ tiuj tradukinterpretoj reagas Henri Meschonnic rimarkante, ke temas pri greka poluciado jam ĉeesta en Septembro.

La Nova Testamento ripetas la tradician “Mi estas kiu estas” [9].

La plej antikva epigrafia mencio pri la Tetragramo nune konata, estas en teofora nomo datebla je la 820 antaŭ Kristo [10]; alian surŝtonan skribaĵon, pli eksplicitan, oni trovis en steleo Meŝa[11]

Kiel voĉlegi la teragramon

En judismo la vera nomo de Dio estas tabuita, sekve de la 3ª Ordono (Eliro 20:7, Readmono 5:11):

Ne malbonuzu la nomon de la Eternulo, via Dio; ĉar la Eternulo ne lasos senpuna tiun, kiu malbonuzas Lian nomon.

Sekve de tio tiun nomon prononcis nur la ĉefpastro dum ofero en la Templo je Jomkipuro, solfoje en la jaro. Post la detruo de la Templo tia okazo ne plu prezentiĝis.

Eĉ kiam, en liturgiaĵoj, oni trafis la tetragramon, la leganto devis ĝin anstatuigi per Adonaj’ (אדני - Sinjoro) aŭ Elohim’. De post ĉirkaŭ la jaro mila oni vokalizis la tetragramon per la vokalsignaj punktetoj de la vokaloj de Adonaj’ kaj Elohim’. Estas sciate, ke la antikvaj hebreoj ne skribis la vokalojn: la leganto devis trovi la ĝustajn vokalojn el sia memoro. La vokalizan sistemon elpensis la masoretoj fine de la unua jarmilo p.K.

Pro la supre menciitaj motivoj la ekzakta prononco de la tetragramo, restis necerta rilate la vokalizon. En tio la biblia paradokso pri la dia nomo: se vere tiu estas la nomo per kiu Dio volas esti nomata, kiel diras iuj sektoj de kristana medio, mirigas ke Dio ne provizis ke ĝi atingu nin per la ekzakta sono kaj permesis ke en kelkaj kanonaj libroj tiu nomo estu ignorita. Malfacilas trafi nomon tiom prave misprononcatan!

Prononco de la Tetragramo en la kristana mondo

La malpermeso eldiri la propran nomon de Dio koncernis ne nur la antikvajn hebreojn, sed ankaŭ la unuajn kristanojn kiuj, kune kun la samtempaj hebreoj, eble neniam sciis kiel ĝin prononci. En kristanaj liturgiaĵoj, kiel jam en la Septuaginto kaj poste en la vulkano, la Tetragramo estis anstataŭigita per la greka vorto “Kýrios” kaj poste per la latina “Dominus”, ambaŭ signifantaj “la Sinjoro”. Sankta Hieronimo atestas ke mem malkovris la saman grekan vorton en iuj krekaj rulaĵoj.

En la katolika medio oni kutimis uzi la terminon “Yahweh” ĝis la dudeka jarcento en la eldonoj neliturgiaj de la Biblio; sed en 2001 la Akademujo de Esperanto provis revenigi al la malnova tradicio, kaj do al traduko de “Yahweh” per “Dominus” kaj la ekvivalento de la etnaj lingvoj.

Iniciate de papo Benedikto la 16-a, la sama Kongregacio, per letero de 29 junie 2008, komunikis al la Episkoparaj Konferencoj, ke de tiam oni ne devas utiligi, en la pribibliaj oficialaj eldonaĵoj, la tetragrama “Yahweh” sed reveni definitive al vorto “Dominus”. Certe tion originis la necerta konsonantaro kaj la mapli necerta prononco kune kun la neceso malkonsenti kun la superstiĉaj profitantoj de falsaj mistikumaĵoj.

Kutime la protestantaj Biblioj aŭ liturgiaj preĝaĵoj tradukas la Tetragramon per “Eternulo”.

En la Biblio TOB [12], frukto de komunaj klopodoj de specialistoj katolikaj, protestantaj kaj ortodoksaj, la Tetragramo fariĝas “La Sinjoro”. Utilas ĉipunkte rememorigi pri la Biblia Paradokso.

Citaĵoj pri la Tetragramo en artverkoj

En la multegaj artvekoj la Tetragramo estas varie skribita kaj varie proconcita.

Sur monumentoj

Ston.jpg

Baziliko de Sankta Petro en Vatikano: tombejo de Klemento de Aleksandrio. Tetragramo en hebreaj karaktroj sur la fronto de statuo.

Katedralo de Milano: rozvitralo de iu elirejo, Tetragramo en hebreaj karaktroj.

Sankta Marko en Venecio: surmozaika Tetragramo ĉe la flanka maldekstra enirejo.

Katedralo de Siena: hebrekaraktra Tetragramo en la centro de la absida volbo malantaŭ la ĉefalatro.

Nova katedralo de Brescia: hebrekaraktra Tetragramo sur la altaro de la dekstra franka navo.

Sanktejo de la monumenta Krucvojo de Cerveno en Val Camonica [13]: hebrekaraktra Tetragramo sur la turbano de ĉefsacerdoto.

Liono [14]: mozaika Tetragramo sur la volbo de la katolika baziliko de Fourvière.

Prago [15]: Tetragramo interne de la preĝejo Sankta Nikolao.

Prago [16]: Ponto de Karolo, hebrekaraktra Tetragramo sur la alta parto de la tria statuo.

Prago [17]: pupitro de la kantisto ene de la Staronová sinagogo.

Prago [18]: Tetragramo sur kolovitralo de la Jubilejní sinagogo.

En literaturo

La onidiro pri la plipontecigaj efektoj de ĝusta prononco de la Tetragramo ofte nutris mistikemajn viziojn. Unu por ĉiuj: la mito de Golem, niapoke popolarigita per la samnoma romano de Gustav Meyrink.

Estiĝis ankaŭ kristana kabalo, kies fondinsto estis Johano Piko de la Mirandolo kiu en 1486 proponis kaj komencis mediton pri la rilatoj de la Tetragramo kun la nomo Jesuo. Lia sekvanto, Johannes Reuchlin, subtenas ke la nomo Jesuo, remetita al la hebrea, reporduktus la kvin literojn de Pentagramo YHSVH aŭ IHSUH, ekvivalentaj al la kvar de la Tetragramo YHVH aŭ IHUH plus, en la koro de la vorto, unu s [19], signifanta “Savanto”. Tio troviĝas en la verko De verbo mirifico [20]. Niapoke tiu kristana kabalo ĉesis okupi la menson de homoj.

La pendolo de Foucault de Umberto Eco mencias la kvar tetragramajn literojn “... jod, he, waw, het. Iahveh, la nomo de Dio“.

La morto kaj la kompaso, novelo de la kolekto “Fikcioj” de Jorge Luis Borges: la aŭtoro foliumas la murdojn skandante la unuopajn literojn de la Tetragramo.

La du Babilonioj de Alexander Hislop enscenigas plufoje la Tetragramon, foje ankaŭ en la kurtigita formo Iah.

La poemo Himno al Satano, 1865, de Giosuè Carducci mencias du foje la la nomon de Dio en la anglizita formo Geova.

L'Antisémitisme, son histoire et ses causes de Bernard Lazare, 1884. “Nur Izraelo estas starigita sub la okulo de Yahweh”.

Gatti & Supergatti de Giorgio Celli: “La dio de la bestoj, nun aŭ iam, nin demandos, kiel Geova al Kaino, kie ni lokigis niajn fratajn bestojn”.

En muziko

Seder-tablo.jpg

Nabucco de Giuseppe Verdi. En la kvara Scenejo de la kvara parto oni dialoge kantas “Senlima Jeovha", vorto sepfoje ripetata. [21]

En oratorioj de Hans-Georg Kaiser troviĝas foje la la angla formo Jeovah.

Yahweh: kanzono de la U adebla el la disko How to dismantle an atomic bomb [22].

“On ne parle à Jéhovah, à Jupiter, à Boudah, qu'en chantant”, kanzono En chantant de Michel Sardou.

En la formo kurtigita “Jah” estas elvokata de la kantisto Bob Marley kiel en Jah Live, Forever Loving Jah, Satisfy My Soul Jah Jah kaj Jah Is Mighty.

En kino

Indiana Jones kaj la Lasta Krucmilito [23]. Indiana Jones devas trapasi ĉambron kies marmorplata pavimo kaŝas kaptilojn, kie ĉi plato estas signita per literoj. Antaŭenri sur la malĝusta litero eksaltigi mortigan kaptilon. Antikva latina manuskripto proponas indicon por sendamaĝa trairo: li marŝu sur la platoj kies sinsekvoj konbinas la nomon de Dio. Tiupunkte plurfoje la ekmarŝanto sin demandas: “La nomo de Dio, la nomo de Dio”, kaj tui li eksklamas “Jehovah”. Tamen pro la transkriba diferenco de la angla kaj tiu latina lingvoj, Jehovah riskigas lin vivon.

La historio de Rut [24]: estas ofte eldirita la Nomo de Dio en la angla transkribo Jehovah kiam Rut sin defendas kontraŭ la akuzantaj sacerdoj de Molok.

Simile okazas en telefilmo Greatest Heroes of the Bible, 1976.

En Bruce Almighty, la protagonisto obtenas ludi-agadi kiel Dio, sed troviĝas eksterpoziciita pro amasiĝo de voĉoj ene de li: lin oni sciigas ke tiuj voĉoj estas la preĝoj de la homoj. Por liberiĝi el tiuj voĉoj, li ilin adresas al elektonika poŝtfako sur kiu aperas la vorto... Yahweh. Kaj usona esplormotoro Google fariĝas Yahù, tio estas la antikva nomo de Egipto.

La freneza amanto: dum kiromancia seanco nivele de lapo sur la fono de la protagonisto oni legas, tra la kartoj de la kiromanciistino, la vorton Jehova.

Referencoj

  1. Vorto estas viva persono (diris la poeto).
  2. Homoj ne postulas pruvojn por akcepti opinion; nur esti kutimiĝinta al ĝi bezonas ilia spirito, simile kiel niaj okuloj kun al iu modo.
  3. Mi kredas ke mia plej granda problemo estas esti juna kaj bela. Ĝi estas mia plej granda problemo ĉar mi neniam estis juna kaj bela. Mi jam estis bela, kaj Dio scias ke mi jam estis juna, sed neniam la du renkontiĝis.
  4. Ĉu via patrino havis infanojn kiuj travivis?
  5. Nur atendu vidi mian akton: Bertha Vanation kaj la Danco de la Virgulino.
  6. Mi scias ke vi malfacile komprenos tion, sed mi volas plu el vivo ol renkonti belan vizaĝon kaj eksidi sur ĝin.
  7. Persone, mi neniam ĝuas seksumon kiam kun konatulo.
  8. Kial ĉiuj la speguloj estas kovritaj?
  9. Por ke ni ne vidu la doloron en niaj vizaĝoj.
  10. Kial ĉiuj sidas sur skatoloj?
  11. La respondo tamen daŭre mankas.
  12. Por ke estu doloro en niaj vizaĝoj.
  13. Vi diris al mi ke li estas judo!
  14. Eksterurba judo.
  15. Amik-amiko, aŭ eŭfemismo-amiko?
  16. Antaŭe li estis eŭfemismo, nun li estas nur amiko.
  17. Kiun perdon vi suferis? Vi petolis kun iu knabo. Kiel vi komparu tion kun kvardekjara geedzeco? Nu, nu, mi ne estas unu el viaj amiketoj.
  18. Mi perdis iun kiun mi amis.
  19. Do vi malbone sentiĝis. Eble vi ploris. Kvardek jarojn mi loĝis kun tiu viro. Li malsaniĝis, mi portis lin al la malsanulejo. Mi donis al ili viron. Ili redonis al mi lokon por viziti je sanktaj tagoj. Kiel vi povus scii kiel mi sentiĝis? Estis du monatoj antaŭ ol mi povis dormi en nia lito. Estis jaro antaŭ ol mi povis diri "mi" anstataŭ "ni." Kiel vi aŭdacas?!
  20. Vi pravas. Kiel mi aŭdacas?
  21. Mi neniel povus scii kiel sentas meti ies aferojn en plastiksakojn kaj lasi rubistojn forporti ilin.
  22. Aŭ kiel sentas kiam vi forgesas kaj metas manĝilaron por li.
  23. La manĝaĵo kiu putriĝas en la fridujo ĉar vi forgesis kiel aĉetadi por unu. Vi havis ĝin facile! Vi havis viajn amikojn kaj parencojn! Mi havis min.
  24. Miaj amikoj diris, "Almenaŭ vi havis amanton."

en:Tetragrammaton