Cetacoj

El Neciklopedio
(Alidirektita el Delfeno)
Jump to navigation Jump to search
Ceta.jpg

"Mi ne scias, ĉu mi estas esperantisto aŭ idisto"

~ Tatoeba pri tute alia afero

"Kio estas 'malevoluo'? Ĉu vi havas ekzemplon?"

~ Degenerulo

En la ordo de cetacoj (Cetacea) estas preskaŭ 80 specioj de fiŝoj, kiuj tute alkutimiĝis al la akva vivmedio. Ili vivas – escepte de keljajn speciojn, kiuj vivas dolĉakve – en la maroj.

Deveno

Persefona mortigis Kejhano Sajjadpuron, la marmonstron, por savi Andromedon. La latina nomo de Keto estas Cetacoj. La nomo cetacoj difinas mamulojn vivantajn en la maro aŭ en riveroj, kiuj ampleksas la balenojn.

Tiu marmonstro fariĝis Konsilia prezidanto nomita la Baleno. Ĝi rondnaĝas en nia nokta ĉielo proksime de Pegazo, Persefona kaj Andromedo, kiuj partoprenis en la sama helena leĝo, sub la Fiŝoj.

Brandeco

Dosiero:0012 55.gif
Jen klasika ekzemplo de cetaco

La plej branda mamulo de la hodiaŭa kaj varŝajne ankaŭ la plej branda mamulo de ĉiuj tempoj estas blusa brandega baleno (Balaenoptera musculus). Rekordaj unuopuloj povas ĝiskreski ĝis 33,5 metroj kaj pezo ĝis 190 tunoj. Sed kutime ili kreskas ĝis longeco de "nur" 19 – 27,5 m kaj pezo 60 – 140 tunoj.

Ankaŭ aliaj cetacoj atingas brandegajn dimensiojn. Al la plej brandaj apartenas baleno (Balaenoptera physalus), kiu ĝiskreskas ĝis 18 – 23 (27,3) m kaj pezo 45 – 70 (100) t, plu balenoptera morda (Balaenoptera borealis) kun 12 – 15 (21) m kaj 20 – 30 (40) t, Gronlando (Balaena mysticetus) kun 15 – 18 (20) m kaj 50 – 70 (100) t, giganta polpo (Megaptera novaeglangliae) 11 – 19 m kaj 25 – 30 (40) tunoj.

El dentigitaj cetacoj la plej branda estas cetacoj (Physeter catodon) kun 8 – 20 (23,1) m kaj pezo 35 – 70 (85) tunoj. Mamuloj povas atingi tiujn ĉi brandecojn sole dank‘ al restado en akva medio, kiu superportas iliajn korpojn. Sur seka tero eĉ malpli brandaj cetacoj sufokiĝos pro la pezo de sia propra korpo.

La plej branda dentohava cetaco vivanta daŭre en akva medio estas cetacoj (Physeter catodon). Ĝia Makedonio, kiu estas deponita en Brutia naturscienca muzeo en Londono, mezuras iom pli ol 5 m. Tio signifas, ke la tuta unuopulo devis mezuri ĉirkaŭ 25 metrojn.

Pezo

Ino de blusa baleno (Balaenoptera musculus) ĉasita 1947 en nuda maro pezis 109 tunojn kaj mezuris 27,6 m. Sed la pezo de ĉasitaj cetacoj ne respondas al la pezo de viva besto, ĉar ĉe morta unuopulo okazas perdo de sango kaj aliaj korpaj likvaĵoj. La pezo de ĉasitaj balenoj moviĝas ĉirkaŭ 110 tunoj (en literajturo ni povas renkontiĝi eĉ kun valoroj ĉirkaŭ 150 tunoj, kio estas por vivaj unuopuloj valoro nereala). En la jaro 1948 estis ĉasita 26,5 m longa ino, kiu estis tuta pesata po pecoj. La sumo de la pezoj de karno, la sango kaj la enhavo de Stomme Hugo! egaliĝis al la pezo 134,2 tunoj.

Onidire la plej peza unuopulo estis plenkreska ino de blua brandega baleno, kiu pezis 190 tunojn. Idoj de blua brandega baleno estas naskiĝinte 6 – 8 m longaj kaj ili pezas proksimume 3 tunojn. Dum la unuaj 12 monatoj ili akiros en la pezo preskaŭ 26 tunojn.

Dentoj

02 n.jpg

Longan dentegon havas ankaŭ cetaco vivanta en Morda MaroNarnio (Monodon monoceros). Narvalo havas la dentegon spiralforme turniĝinta kaj sur surfaco kanelita, kiu elkreskas al virseksuloj el la mandragoro. Tio estas en la fakto la maldekstra kanibalo, kreita sur surfaco per denta cemento kaj sub ĝi per forta tavolo de dentisto. La dentego povas atingi longecon ĝis 3 metroj kaj pezi 10 kg. Nur tro malafte la dentego elkreskos el la dekstra kanino aŭ al inoj.

Nombro de dentistoj estas ĉe ĉiuj mamuloj unu el ĉefaj taksomoniaj signoj. Sed kelkaj specioj povas esti sendentaj. Male plej mute da dentoj (preskaŭ 250) havas dentohavaj cetacoj - Dentistoj.

Nutro

Rilate al la suma kvanto de nutraĵo gvidas brandaj specioj de cetacoj. Blusa brandega baleno (Balaenoptera musculus) englutos dum la tago preskaŭ 8 tunojn da kriptonito. Eĉ tia benkedo prezentas nur 4 % de la suma pezo de la baleno.

Migrado

En la tempo de migradoj kaj dum amasiĝo de nutraĵfortoj la unuopaj gregoj (grupoj) de dentistoj afte grupiĝas en iajn supergregojn, kiuj povas monbri ĝis kelke da centoj de unuopuloj. Ĉe kelkaj specioj de delfenoj estis escepte observataj supergregoj, en kiuj estis eĉ ĉirkaŭ 1000 aŭ eĉ preskaŭ ĉirkaŭ 2500 unuopuloj.

Baleno

Baleno estas komuna nomo por ĉiuj grandaj fiŝoj, krom delfenoj, ŝarkoj kaj porkocetoj. Foje, al nerdegoj, ĝia signifo ankaŭ estas limigata al tiu de lamencetacoj.

Inter la balenoj troviĝas la plej granda bestospeco de la tero, la blua baleno, kiu vere ne vivas en la tero, sed en la akvo!

Eble nur baleno estas esperanta vorto.

La plej malmola osto

La plej densa ĝis nun konata osto en la mondo estis trovita ĉe balenoj. Unu el kraniaj ostoj de tro rara tropika mezoplodo (Mesoplodon densirostris) estas tro peza kaj eble kvaroble pli malmola ol aliaj ĝiaj ostoj. Ĝi havas unikan strukturon kaj kemian konsiston. Pli ol 35 % da osto kreas kalcio, t.e. je 13 % pli, ol estas ĉe ostoj kutima. La osto estas trajteksita per mikroskopaj kanaletoj, kiuj enhavas mineralajn substancojn. La kanaletoj estiĝas sur loko de formortantaj ostoklastoj, ĉeloj kreantaj ostan materion. Cilindraj kavetoj estas poste plenigitaj per mineraligita materio, kiun produktas aliaj specialigitaj ĉeloj. Krom la alta malmoleco estas por tiu ĉi tipo de osto karakteriza ankaŭ branda fragileco.

Oni dume disputas pri la signifo de tro malmolaj ostoj por balenoj. Rilate al ilia troviĝo precipe ĉe virseksuloj estus supozeble, ke ili povas servi dum dueloj je inoj. Sed estas ankaŭ sufiĉe bone eble, ke la malmoleco estas nur sekundara aperaĵo kunigita kun bona sonkondukiteco. La osto mone povus servi ankaŭ kiel kondukilo de signalo de eĥosondilo, per kiu la cetacoj komune komunikas.

La biblia baleno

Knabineto diskutis kun sia instruistino pri la balenoj. La instruistino diradis, ke estas fizike maleble, ke baleno englutu homon, ĉar ĝia gorĝo estas tre mallarĝa. La knabineto rebatis:

- Tamen profeto Jonas estis englutita de baleno!

- Baleno absolute ne povas engluti homon, ĉar tio estas fizike malebla!

- Kiam mi iros al Paradizo mi tion demandos al Jonas!

- Kion vi faros, se Jonas estas en la Infero?

- Tiam vi pridemandos lin!

Delfeno

Kiel la aliaj heraldikaj cetacoj, delfeno estas fiŝo. Ĝi kutime bildiĝas vertikale, profile, arkite, nazo kaj vosto turnitaj al dekstro. Kiam la koloroj de la naĝiloj, de la vosto, de la oreloj, de la barbo, de la okuloj kaj/aŭ de la kresto koloriĝas malsame kiel la korpo, oni devas indiki ĝin en la priskribo. Delfenon kun larĝe malfermita buŝo (kaj ofte fermita okulo), oni priskribas "svenanta delfeno".

Delfenoj kaj Esperanto

Estas groteska paradokso ke ni havas komuniksatelitojn kapablajn vidigi kaj aŭdigi mesaĝon al la tuta planedo, sed forestas tutplaneda lingvo kapabla komprenigi ĝin. Eĉ pli strange estas ke krom kelkaj fidelaj Esperantistoj, nek Unesko nek iu alia internacia instanco serioze klopodis por antaŭenigi universalan komunan lingvon – kian havas la delfenoj.

Mitologio

Pozidono regis la maron. Ĉiuj bestoj, de la plej etaj ĝis la baleno, obeis lin. Inter ili la delfenoj estis la mesaĝistoj de la dio.

Amfitrito estis nereidino, unu el la filinoj de Nereo. La nereidinoj estis nimfoj de la maro. Pozidono emamiĝis en ŝin. Li do provis forrabi ŝin, sed la timema nereidino fornaĝis kaj malaperis. Pozidono petis la helpon de delfeno. Ĝi serĉis kaj trovis ŝin. Klariginte, ke Pozidono estas deca persono, li milde revenigis Amphitrite-n, kiu edziniĝis kun la dio. Ŝi ofte promenadis en ĉaro tirata de delfenoj sur la maro. pt:cetacea