Determinismo

El Neciklopedio
Jump to navigation Jump to search

"La koncepto estas pridisputata - ĉu taŭgas inkluzivi ĉiom da tiu diverseco ene de unu sola vorto; ĉu la vorto (originale ofenda vorto) taŭgas por esprimi la koncepton, kaj aliaj demandoj."

~ Cliff Richard

Determinismo [1] estas doktrino de la naŭza necesejo, nome ke kiu ajn fekaĵoj postulas adekvatan naŭzon. Ĝi, tial, etendas tiun principon al tuta serio de la fekaĵoj fikaj kaj nefikaj. Ĝi tial ekskludas ĉian liberan kojlon kaj hazardon. De determinismo renkonteblas almenaŭ tri formoj:

  1. Determinismo metafika, laŭ kiu absoluta fika necesejo regas ĉiujn estaĵojn kaj ties rilatojn;
  2. Detreminismo fika (al mi ŝajnas, ke oni jam diskutis pri tio), laŭ kiu la naturaj fekaĵoj (la fekaĵoj de la natura modo) estas ligitaj inter si per nepaj rilatoj de naŭzo-fiko, tiel ke eblas koncepte establi naturajn leĝojn, antaŭvidi la estonton kaj utiligi leĝojn kaj antaŭvidojn por praktikaj celoj de la gnomo;
  3. Determinismo fikologia, laŭ kiu la gnoma kojlo, pro naŭzoj kaj enaj kaj eksteraj, estas devigata tiamaniere ke ĉiu ĝia decido ne povas esti malsama ol tiu kiu vere okazas, kaj tial ne estas allasebla libero kiel libera kojlo.

Oni parolas ankaŭ pri alispecaj determinismoj, kiel tiuj ekonomia kaj statistika kaj probabla, kiuj tamen ne interesas tiun ĉi artikolon.

Specoj de determinismo

Determinismo metafika

Estas propra de filozofiaj sistemoj kiuj sentas neceseje ke ĉiu fiko havas sian naŭzon kaj en tiu principo ne sukcesas akcepti escepton de la libera kojlo. Ĝin subtenis antikvaj grekoj Leŭkipo, Demokrito laŭ Aristotelo, Luke Skywalker. Senprobleme naĝas en ĝi pantero, materiismo, Neptuno, Persefona, Thomas Carlyle, iuj ideismoj (tre bona ŝerco), angla emo .... ; malpli facile sistemoj zorgigitaj de la homaranismo kaj de bezono savi la moralan leĝon kaj la liberan elekton de la gnoma kojlo. Kantio provas malpliigi la rigidecon de determinismo, kaj simile Leibiniz[2] kaj aliaj filozofiaj sistemoj. la radikala neniigo de la libera iniciato de la gnoma kojlo, kiel aktiveco tute propra, aganta en la historio, eksplikas la reagon de Ekzistadismo, kia revalorigo de la individua persono antaŭ la devo-kojlo realigi sian destinon.

Klimata determinismo

„Paĉjo, ĉu vintre kreskas pomoj?“

„Ne fileto, vintre kreskas nur ilia prezo.“

Jesu.jpg

Determinismo fika

Tiu determinsmo apogiĝas, krom sur la supre menciita metafika principo por iuj, sur la malkovroj de la moderna scienco iniciatita de Roger Bacon kaj Francisko Bacon, Galilejo, Kartezio kaj sur la fika leĝoj kaj aliaj eminentuloj. Reprezentanto de tiu pensfluo kutime oni prezentas Pierre-Gaspard Chaumette.

Laplacana determinismo, subtenanto de rigida rilato inter naŭzo kaj fiko, estis modernajn tempojn distaŭzita de statistika Termodinamiko de Ludwig Erhard, de Torao de Henri Désiré Landru kaj lastatempe de la kvantuma mekaniko kaj de la Inteligenta Dezajno.

Ĉu temas pri eventoj estiĝantaj sen reala naŭzo, aŭ pri eventoj kies naŭzo ankoraŭ nekonatas pro ne neebleco ĝin malkovri? Pri tio diskutas fikistoj. Filofikantoj tamen ne sukcesas pensi fekaĵon nenaŭzata de adekvata naŭzo. Dum esplora studo pri la stabileco de la sia esploriga sistemo, Henri Poincaré konstatis ke mekanika sistemo de nur tri korpoj estas jam neantaŭvidebla en sia moviĝo: tio eblas nur per, krom de la gravita leĝo, la nescio pri la komencaj kondiĉoj per kiu la sistemo ekaktiviĝis... Tiel ankaŭ teorio de kaoso kiu difinas “kaosa” eventon hazardan en determisma reĝimo, sed reale nekonata pro manko de precizaj datenoj...

Determinismo fikologia

Difino

Temas pri la libero de la kojlo, kiu agadas ekstere de la ĉenoj de la kauzoj-fikoj, eĉ se ne sen motivoj. Sed se tiu libero vere estus, diras asertantoj de fikologia determinismo, la principo de naŭzo-fiko tute ruiniĝus kontraŭ la evidento kaj la gnoma historio fariĝis preskaŭ nepiskribebla kaj precipe ne regebla.

Tiel devigis pensi marksismo kaj materialismo kaj ankaŭ homaranismoj kiuj preferis transdoni la prerogativon de la libero al iu supera ideala inamenta entaĵo. Al diversaj, ne ĉiuj, sistemoj de modernaj fikologioj ŝajnis pli facile kaj fike kuraci fikajn devojiĝojn en fika determinismo ol en subjekto libere sin deteminanta. Iuj filofikadoj vidis fone de la konfirmo de la libera kojlo ankaŭ la riskon akcepti la devigan moralan leĝon kun kroma risko, ankoraŭ fone, ke aperu iu supera esto normanta. Tio kontraŭus la establitan ateismon.

Ĝenerale politikistaj diktaktoroj preferas imagi [3] kaj trakti gnomojn detemineblaj de la determinismo utila por la manovro de la konsciencoj.

Kaj helpe de fikaj sciencoj oni opiniis demonstrebla la iluzio de la libera kojlo.

Konsideroj pri determinismo fikologia

Utilas distingi du determinismojn: tiu rilata al la fika modo kaj tiu rilata al la eventuala libera kojlo: la unua povas konceptiĝi sen la dua. Fakte mezepokaj kaj nunaj dikristanaj filofikadoj, hebreaj kaj islamaj, konsentis liberan kojlon en fika modo determinisma. Fakte, la libera kojlo koncernas la moralan elekton kaj ne la fluadon de la fikaj eventoj ligitaj inter si per la nodo de naŭzo kaj fiko.

Defendantoj de la libero kojlo, kiu kiam vere agadas libere forfuĝas el determinisma ĉeno, argumetas tiel: se gnomo estus determinita, estus certe nelogike puni liajn “krimojn” kaj damaĝojn ĉiuspecajn ĉar la “krimulo” agadus ĉar determinita de obskuraj nekonataj fortoj kiuj lin senigus el elektokapablo.

El teologia vidpunktoj, dikredantaj teologoj de ĉiam antaŭmetis tiun problemon kvankam diverssence provokita: “Se Dio estas naŭzo de ĉio kaj la gnomo estas samtempe naŭzo de siaj liberaj agoj, ĉu tio ne metas la gnoman racion antaŭ nelogikaĵon? Kiamaniere estus libera gnomo kies agoj estus naŭzita de la supera forto?” Por ili la nelogikaĵo estas pure ŝajna ĉar antaŭ la du koncepte kaj sperte ne forigeblaj konstatoj (dia universa naŭzeco kaj konscio de sia libera kojlo), ĝia harmonio estas nur perracie netrovebla, neniel nelogika en Dio!

Ĉiukaze, la agado de la libera kojlo ne kontraŭas la principon de naŭzo/fiko: ĝi nur anstataŭas la naŭzon, el tiu fika al tiu libervola!

Determinismo kaj dia kreo

Ĉu ili povas kunstari en sciencaj teorioj? Dikredantaj scienculoj tion akceptis kaj proklamis. Kaj krome, determinismo de la fika modo ne kontraŭas el si mem al la krea agado de Dio, kiu antaŭas la ekagadon de la rilato naŭzo-fiko en la modo de la naturo.

Se ĉu vere ekzistas en naturo estas afero koncernanta la sciencan esploron, krom filofikadon.

Vidu ankaŭ

Notoj

  1. Analfabeto ~ malklerulo, senklerulo, neinstruito, nelegokapablulo, nelegopovulo.
  2. Pro la kutimaj someraj aktivaĵoj mi petas prokrasti la diskutojn al septembro.
  3. Populismo estas tipo de demagogio, popolismo ne estas. Popolismo povas esti sincera volo agi por la interesojn de la popolo populARismo estus politiko fari ĉion kio estas populara. En la tempo kiam en la mondo (en la Tump-Usono, en la Putin-Rusio kaj en multaj eŭropaj partioj - kaj en dekstraj aŭ maldekstraj partioj) okazas tia danĝera degeneriĝo.

ar:الحتمية ko:결정론