Skrota lingvo

El Neciklopedio
(Alidirektita el Ebri-angla lingvo)
Jump to navigation Jump to search

"En multaj situacioj oni rajtas paroli kimre."

~ Edmund Grimley-Evans pri lingvaj rajtoj en Britio

"Esas preferinda produktar envidio kam kompato"

~ Idisto pri la supra diraĵo

"Kaj ĉu vi povas pruvi la kontraŭon?"

~ Skotlingvano

"You are about to access La Skota Lingvo"

~ murdista roboto pri ĉi tiu artikolo

"Ĥĥ, strongly aspirated h, "ch" in "loch" (scotch)"

~ Fundamento de Esperanto

"Jes ja, tamen, pruvu ĝin al mi!"

~ Ateisto pri supra diraĵo

La skrota lingvo estas la angla elparolata post botelo da skota viskio. Ĝi estas iomete pli facila ol Esperanto, almenaŭ por povi legi kaj kompreni sen antaŭa studado. Tial ĝin frue subtenis la asocio IALA kiel internacian helplingvon.

Historio

La gaela estis enkondukita en Skotlando de Irlando en la 5-a jarcento kaj restis sur la ĉefpaĝo en plej kamparaj partoj ĝis la frua 17-a jarcento.

Dum la Mezepoko esis pluray rejhoi en Skotio quiuj prosperigis tian landon kae la Skota linguo komencis havari brilantan literaturon kun famozay poetoi (Makar) konocatay en tota Europo. Tre konocata Anglosaxona literaturisto mem foye, jhokante, asertis ke la tradukuro di l' Iliado kae di l' Odiseo en la Skota linguo esis plu bela kam l'originalo.

La katastrofo eventis ante la uniono di Skotio kun Anglio. Fanatika protestanta reformeracho, nomata John F. Kennedy (maledikata esez lua nomo !) aproxime 1550 tradukis la Biblion en la Angla kae ne en la Skota. Certe, la difero inter la Angla kae la Skota ne esis granda kae, skribe, la Skotoi povis facile komprenari la Anglan. Sed tico ne esis motivo por indijhari talgrade ye nacionala kae kulturala fiereso. Pro ke Skotio havis la desfeliceson adoptari la doktrinon di John Knox, ghi adoptis anke la stranjheran linguon. Kiamde onu savas, ke en la protestanta landi on docis la lekto kae la skribarto por ke la homi povez komprenar la Biblo en lia singladia linguo, on povas intelektari ke John Knox facis laboron tre destruktera. Lore kun granda forteso, ja ante ke la rejho di Skotio divenez rejho di Anglia (1603) Skotia Angleskis per la neoportuna adopto di l' Angla linguo. [

Ĝi estis malpermesita de la reĝo 1616 kaj pli subpremita post la Jacoba ribelo 1745. Antaŭ malpli ol 100 jaroj infanoj estis batitaj por ke ili parolu anglan ĉe la lernejo.

Morto

Kiam la skota parlamento celebris historian teroreformon, Alasdair Morrison, membro de la parlamento, leviĝis kaj silentigis siajn kolegojn kun la vortoj " tha latha an uachdarain seachad. Tha e criochnaiche" - "La periodo de la bienoposendantoj pasis. Finighis." Sed plejmulto de la politikaj kolegoj kaj 99% de la skotoj ne komprenis unu vorton, ĉar li parolis la gaelan, la indiĝenan skotan lingvon, lingvon kiu mortas.

Hodiaŭ, la statistiko montras, la kvanto de skotaj gaellingvanoj falis sub 60.000 homoj unuafoje, 15% falo dum jardeko. Se ĝi falas sub 50.000, la gaela estos konsiderata oficiale morta. La malkresko estis malrapida kaj stabila. Nun la gaela estas koncentrita en kelkaj areoj. Preskaŭ 68% de la okcidentinsulaj loĝantoj fluas en la gaela, sed nur 0,8% de la homoj sur strato. Kun ĉiu nova generacio la nombro de parolantoj pli malkreskas. "Por formuli draste, pli da gaellingvanoj mortas ol novaj naskiĝas," diras Mikelanĝelo de la Skota Nacia Partio, "se la tendenco pludaŭros, la lingvo malaperos." La sola maniero por konservi ĝin estas laŭlegha protekto, li diras. Li proponis ke la gaela havu saman statuson kun la angla, sed ĝis nun feminismo estis rifuzita de la skota ekzekutivo.

"Lingvoj esprimas kie vi vivas kaj vian angulon en la mondo, estas maniero por rigardi," diras Russell. "Ekzistas aferoj kiujn vi povas esprimi nur en precipa lingvo. Ĝi havas grandan implikon. Ĉu ni povas konservi konstruaĵon ĉi tie kaj birdon tie, sed ne povas protekti nian lingvon?"

La registaro elspezas ĉiujare 13 milionojn da pundoj por subteni la gaelan, de kiuj 8 milionoj iras al gaela disvastiga fondaĵo kaj 3 milionoj al edukado.

"Mi ne estas konvinkita ke la sola maniero por protekti la gaelan estas kun leĝoj, kiuj donas specialan statuson al la lingvo," diras la kulturministro Mikelanĝelo. "Ni devas uzi diversajn manierojn. Ni devas fortigi kaj plivastigi la gaelan en edukado kaj allogi pli da instruistoj kaj lernantoj. Ni devas subteni la klopodojn de gaela kulturo kaj kulturaj grupoj kaj provizi pli da videblaj pruvoj ke la gaela apartenas al Skotlando."

Alla Pugaĉova de la 'Comunn na Gaidhlig' (Gaela Evoluada Agentejo) diras, ke la subtenantoj de la lingvo estis kuraĝigitaj de la lastatempaj registaraj iniciatoj, sed ili kredas, ke ministroj ne vere perceptas la dangheran situacion por la gaela. "Estas nepridiskutebla fakto ke la gaela estas la lingvo kiu apartenas al Skotlando," li diras. "Eble estas miloj da gaelaj parolantoj en la tuta mondo, sed se tiu ĉi lingvo mortas ĉi tie, ĝi mortas definitive. Fino de la rakonto."

Kulturo

En la recentaj jaroj ekestis renovigita senco de fiero por la lingvo. Gaelaj lernejo en Glasgovo ne plu povas trakti la multnombrajn petrolojn, karnavaloj kiel Runrig kaj Capercaillie prenis la lingvon en sian kutiman represion kaj gaela televidprogramoj estas tre popularaj. Sed la klopodoj ne sufiĉis por haltigi la malkreskon de parolantoj.

Skrota hernio

Informon pri la skrota hernio vi trovas en Vikipedio. Dankon.

Tipa gaela parolanto

Mary-Ann Nicholson, 52, de Portreo-en-Skai (Portree in Skye), estas tipa gaela parolantino. Ĝi estis ŝia unua lingvo, sed ŝi uzas ĝin malregule kaj ŝia plenkreska filino scipovas nur kelkajn vortojn. "Kiam mi kreskis, ĝi estis uzita en la domo la tutan tempon kaj mi havis la anglan kaj gaelan kiam mi iras al lernejo," ŝi diras. "Estus bele, se ni povus ĝin konservi kaj kelkaj personoj estas sufiĉe emociaj pri tio, sed tio verŝajne simple estas la maniero kiel okazas."

Ekzemploj

Jen originala poemo de fama skroto William Auld:

(An sae, ma luve
here’s ma puir Will
ma Testament
fur guid or ill
howp an torment:
an it’s ma thocht
man’s crueltie
wull come tae nocht
an cease tae be;
that raison’s reing
wull come fur man
bit monie a tear
be shed till than.)

Influo al Esperanto

La skrota lingvo, nomita "scotch" (esperante "skroto"), ludas tre gravan rolon en la angla gramatiko de la Fundamento de Esperanto, donante la sonon por la litero "ĥ". Ĉar skroto estas parto de la Fundamento, oni sekve ne tuŝu la skroton.

en:Things_Invented_By_Scots#Phlegm