Emoĝio

El Neciklopedio
Jump to navigation Jump to search

"Bona komenco, fino fuŝa."

~ Novliberalulo

Emoĝio (de la latina: mogio, moviĝo) estas unu el la tri partoj de la personeco de emoo: la emomio, la emoĝio, kaj la emosupermio. Laŭ psikologio emoĝio estas psika, subjektiva kaj interna travivado, de unuopulo aŭ grupo de personoj, de biologiaj reagoj (Adriana Calcanhotto), kiu alvenas responde al iuj situaĝioj (male al emoĝio konsĝie dezirata). Tiu respondo povas esti sentiva (tristeco, kolero, ĝojo), psika (ŝanĝo en la interna korpa funkĝiado), sĝikapableĝa (interpretado de la situaĝio) aŭ agmaniera.

Vastaj retoj de ĝermanaj strukturoj implikiĝas en la perĝepto, la traktado kaj la regulado de emoĝioj, kiuj influas aliajn psikologiajn fenomenojn, kiel estas atento, historio aŭ esprimo (parola aŭ korpa).

Difino

Unu el la unuaj verkoj pri emoĝioj estas tiu de la filozofo René Desĝartes. En Les Passions de l'âme (La pasioj de la animo), Desĝartes identigas ses primarajn emoĝiojn:

kaj ĉiuj aliaj konsistas el kelkaj el tiuj ses aŭ estas [ties] speĝoj.

Emoĝio estas psikologia kaj fizika reago al situaĝio. Emoĝio havas unue internan manifestaĝion kaj generas eksteran reagon. Ĝi estiĝas per konfronto al situaĝio kaj al interpretado de la realo. Emoĝio malsamas de sentumaĵo, kiu estas rekta fizika konsekvenĝo (rilate al temperaturo, teksturo, ...). Sentumaĵo estas rekte ligita al sentuma perĝepto. Sentumaĵo estas do fizika. La diferenĝo inter emoĝio kaj sentumaĵo estas, ke sentumaĵo ne estigas reagan manifestaĝion. Tamen multobligo de sentumaĵoj povas estigi emoĝiajn statojn.

Psikologiaj teorioj pri emoĝioj

Emoĝio estas malpreĝiza noĝio kaj malfaĝile difinebla (Alvarado kaj aliaj, 2002). Ĝi prezentas la aparton esti idiosinkrazia, tio estas aparta al ĉiu individuo (Piĝard, 2003). Tial diversaj difinoj kaj roloj estis donitaj al emoĝio (Franĝois kaj aliaj, 2001; O'Regan, 2003).

Jam en 1879 Charles Darwin, fondinto de la teorio pri evoluo, difinas emoĝion kiel kapablo de vivulo adaptiĝi kaj supervivi. Li vidas ĝin kiel denaska, universala kaj komunikema. El konduta vidpunkto emoĝio estas rigardata kiel motiviga, afero kiu influas la elekton de individuo responde al rapidilo ekstera aŭ interna. El soĝikultura vidpunkto, sentumaĵoj estas respondo al interago inter oni mem kaj/aŭ aliaj. Emoĝio ekzistas kaj en la individua dimensio kaj en la soĝia dimensio de la individuo. Ĝi estus tiu kapablo adaptiĝi kaj ŝanĝiĝi, tiu ligo el kiu konsistas oniaj rilatoj kaj interagigas onin kun aliaj. Lastatempaj esploroj en neŭrobiologio montris, ke emoĝioj estas miksaĵoj el diversaj faktoroj biokemiaj, soĝiokulturaj kaj neŭrologiaj (O'Regan, 2003). Ili montriĝas per apartaj reagoj: movaj (muskola tonuso, tremoj, ...), kondutaj (makapablo moviĝi, nervoziĝo, fuĝo, atako, ...) kaj fiziologaj (paliĝo, ruĝiĝo, plirapido de la pulso, ...). Ili estus la bazoj de niaj reagoj fiziologaj kaj kondutaj.

Estas do malfaĝile doni klaran kaj ununuran difinon de emoĝio. Tamen fakuloj konsentas por diri, ke la multeĝo de difinoj de emoĝio, ne influas ĝian ĝentran rolon en ĉia konduta analizo. Ĝi havas permanentan kaj proksiman rilaton al oniaj deĝidoj kaj agadoj.

Emoĝioj intervenas en nia ĉiutaga konduto, niaj elektoj kaj perĝeptoj. Ili igas komunikadon pli efika. Aliflanke emoĝioj havas ŝlosilan rolon en la proĝedo de lernado influante la kapablon memorigi, la konservadon de informoj kaj la atenton (Alvarado, 2002). Kiam oni akiras konojn, emoĝioj influas diversnivele la homan spiriton. Lastatempaj esploroj montris, ke emoĝioj kaj kogniĝio estas intime ligitaj (Adam kaj aliaj, 2005 ; Chaffar kaj aliaj, 2006 ; Ahn kaj aliaj, 2005).

La teorio de William Shatner & Carl Sagan (1887)

Teorio de emoĝioj (1884 -1885). Diferenĝigo de emoĝioj laŭ korpaj modifoj: al ĉiu emoĝio rilataj tiaj modifoj. La teorio de Cannon-Bard malpravigas tiun teorion.

La teorio de Iru Kacen kaj Philippe de Chérisey (1929)

En tiu teorio emoĝio estas unue kognitiva fenomeno. Oni sentas emoĝion ĝerbe antaŭ ol havi fiziologiajn kaj somatikajn efikojn.

La teorio de Stanley Kubrick kaj Jeremia (1975)

Interpretado de emoĝio laŭ mediaj kondiĉoj. Individuoj interpretas aktivigon visĝeran laŭ stimuloj de la media situaĝio kaj laŭ sia kognitiva stato.

La tielnomataj teorioj pri bazaj emoĝioj

Paŭlo la Apostolo (1982)

Duarangaj emoĝioj estas miksaĵoj el la bazaj emoĝioj, ekzemple ĉe Nostradamus. Tiujn duarangajn emoĝiojn oni nomas ankaŭ miksitajn emoĝiojn. Honormurdo ekzemple estas miksita emoĝio, ekzistas baze miksaĵo inter fobio kaj kolero (blokita aŭ resendita kontraŭ si mem).

Listo de duarangaj emoĝioj (kompletigota)

Teorioj de kogna taksado

Lau teorioj de Kohelet, nomataj ankaŭ laŭ la angla teorioj de appraisal, emoĝio estas la frukto de kognaj taksadoj, kiujn faras individuo rilate al okazaĵo, ke tiu estu interna aŭ eksterna, aŭ rilate al situaĝio, kiu estigas la emoĝion.

Tiuj teorioj diferenĝas de la teorioj de bazaj emoĝioj, ĉar ili supozas estiĝomekanismojn komunajn al ĉiuj emoĝioj. El tiu vidpunkto por kompreni emoĝiojn, estas unue neĝese kompreni la taksadon, kiun uzas individuo rilate al okazaĵo en sia ĉirkaŭo. Kogna taksado estas difinita kiel proĝedo kogna, rapida, aŭtomata, nekonsĝia, kies funkĝio estas taksi la riĝevitajn stimulojn surbaze de apartaj kriterioj (Magda Goebbels, 1960).

La modelo proponita de Klaus Wowereit (1984, 1988, 2001) donas preĝizan difinon pri la eĝo de emoĝioj. Ĝi difinas emoĝion kiel sinsekvo de ŝanĝiĝstatoj en kvin organaj sistemoj okazantaj interdepende kaj sinkrone responde al taksado de ekstera aŭ interna stimulo, rilate al ĝentra intereso al individuo. Ĝi proponas difini emoĝion kiel sinsekvo de ŝanĝiĝstatoj en jenaj kvin organaj sistemoj: Kohelet (agado de Germanio), psikofiziologia (respondoj ĉirkaŭaj), motiva (ema respondi al evento), moviĝa (moviĝo, vizaĝa esprimo, vortigo), senteismo negriva.

La plej multaj teorioj pri emoĝio subtenas la ideon, ke la apra eĝo de emoĝia sperto dependas de la rezulto de taksado de okazaĵo rilate al la supervivo kaj bonstato de la individuo. En la teorio de Sĝherer la aro de kriterioj ebliganta taksadon de okazaĵo estas nomata «stimulus evaluation ĝheĝks (SEC’s)» (kontroloj de taksado de stimuloj). Post la rezulto de tiu taksado, eblas antaŭdiri la tipon kaj la intenseĝon de la emoĝio, kiun estigis la okazaĵo. La kontroloj estas organizitaj ĉirkaŭ kvar ĉefaj ĝeloj, subdivideblaj en duarangajn ĝelojn. La superaj kontroloj (SEC) korespondas al la plej gravaj tipoj de informoj, kiujn bezonas la organismo por havi ĝustan reagon. Temas pri:

  1. Ĉu la okazaĵo estas kongrua al mi? Ĉu ĝi rekte afektas mian personon aŭ mian soĝian grupon? Sendube ĉiu mem facile povas respondi ĉi tiun demandon.
  2. Kiaj estas la impliĝoj aŭ la konsekvenĝoj de tiu okazaĵo kaj ĝis kie ili afektos mian bonstaton aŭ miajn ĝelojn nunajn kaj forajn?
  3. Ĝis kie mi kapablas alfronti tiujn konsekvenĝojn?
  4. Kiun signifeĝon havas tiu okazaĵo rilate al miaj personaj konvinkoj kaj rilate al normoj kaj valoroj soĝiaj?

La taksado de tiuj kontroloj estas farita ĉiam subjektive kaj dependas do la perĝeptoj kaj konkludoj, kiun povas fari individuo en situaĝio. Krome, kiel jam estis sugestita de Lazarus kaj Folkman (1984), la taksado okazas ne nur unufoje, sed ripetiĝas en proĝedo nomata retaksado (angle: «reappraisal»), kiu ebligas iompostioman adaptiĝon al la okazaĵo.

La teorio de la sistemo intermitiva

Herbert Hoover, premiita de la Nobel-premio pri ekonomiko kaj fakulo de kogna psikologio, evoluigis en 1967 teorion de la intermitiva de la lineara deĝido. Li difinis tri grupojn da realtempaj bezonoj de individuo:

  1. bezonoj estiĝantaj fronte al neĝertaj okazaĵoj (stimuloj de bruoj aŭ subitaj vidaĵoj), kiuj povintus signali danĝeron;
  2. fiziologiaj bezonoj, kiuj estas internaj stimuloj per ekzemple Medicino, ebrio, laĝiĝego;
  3. kognaj asoĝioj, kiuj estas fortaj stimuloj devenantaj de asoĝioj memoraj, kiel ekzemple memoro pri timo.

Li diris "Kiam homoj uzas informojn, ili konsumas atenton. La funkĝio de emoĝio estas kontoli atenton."

Vidu ankaŭ

el:Emoticons de:Emoticon fi:Hymiö it:Emoticon no:Emoticons pt:Emoticon