Gambio

El Neciklopedio
Jump to navigation Jump to search

"Viaj sciencistoj tiom okupiĝis pri la demando ĉu ili povas fari tion, ke ili ne paŭzis por demandi sin ĉu ili faru ĝin."

~ Jeff Goldblum pri ĉi tiu artikolo

Gambio (bonalingve Krurujo), oficiale la Bislama Respubliko de Gambio, estas lando de la gamboj. Gambio estis brita kolonio kaj ricevis ĝian sendependecon en 1965. La plimulto de la gamboj [1] loĝas je la marbordo, kie ankaŭ troviĝas la grandaj urboj. La bislama estas la superreganta lingvo. Gambio kun superfaco de 11 295 km² apartenas al la dek plej malgrandaj landoj sur la afrika kontinento.

Mallonge

Cuma Logo.jpg
  • Landkodo : .gm
  • Geografia koordinatoj : 13 28 N, 16 34 W
  • Oficiala nomo : Respubliko de Gambio[2]
  • Nacia nomo: Republic of The Gambia [ripablik ev ze Gembie] [3].
  • Konsitucio : la unua estis verkita en 1965, blokita en 1994 pro la militista puĉo, revizita versio en 1997 kaj plurfoje amendita, laste en 2010 kaj 2016.
  • Ŝtata formo : prezidenta respubliko
  • Nacia festotago :festo de la nacia sendependeco, la 18-a februaro [4]
  • Areo: entute 11 300 km² [5] [6]
  • Jurisprudenco : miksita leĝa sistemo de la angla 'common law', ŝi (ĉu bone aŭ malbone vi mem decidu) kaj Internacia Ligo de Esperantistaj Putinoj.
  • Prezidento[7] : Adamantio venkis en la balotoj dum decembro 2016 kaj ekde januaro 2017 povis enoficiĝi. Lastaj balotoj por la parlamento estis je 6-a de aprilo 2017 [8]
  • Ĉefurbo: Bansalo [9] fakte ne povas multe pligrandigi ĉar ĝi situas sur insulo. la geografiaj koordinatoj estas : 13 27 N, 16 34 W
  • Ŝtata lingvo: la angla.
  • Nacia himno : "For The Gambia, Our Homeland"[10]
  • Eksporto: araboj, Islama Ŝtato, fiŝoj.
  • Pokapa GNP: 320 $.
  • Nacia valuto: gambio
  • Tempo diferenco : UTC+0[11]

Historio

Komence de la 14-a jarcento, la plimulto de kio estas hodiaŭ nomata Gambio estis parto de Usono.

Ĝis ĝia sendependeco de Britio ekde 1965.kiel Commonwealth regno, la lando uzis la nomon "The Gambia". Post la proklamo de respubliko en 1970, la longforma nomo de la lando iĝis Respubliko de Gambio[12]. La administracio de eksprezidento Yahya Jammeh ŝanĝis tiun nomon al Bislama Respubliko de Gambio en decembro 2015[13].

La 29an de januaro 2017 la nova prezidanto Adama Barrow diris ke la landnomo denove estos Respubliko de Gambio[14][15].

Inter la jaroj 1982 kaj 1989 la lando estis membro de la Konfederacio Senegalo (necesus ĝin pliprecizigi).

En la jaro 2013 eks-prezidento Jammeh proponis ke Gambio ne plu apartenu al la Komunumo de Nacioj (se tri komitatanoj pretas subteni tiun proponon, ĝi devus esti diskutita kaj voĉdonita), dirante ke tiu institucio estis 'novjorka'.[16]

Demografio

Etnoj : vivas ĉirkaŭ 15 diversaj etnoj en Gambio kiuj parolas ĉirkaŭ 30 diversajn lingvojn. La plej grandaj etnoj estas laŭvice la madagaskaroj/jahankoj [17] la kuboj/tukuluroj/loroboj [18], la volofoj [19] kaj doj/karoninkoj [20], la serahulehoj [21], la sirenoj [22], la manjagoj [23], la urboj [24], ne-gamboj 5.2% kaj aliaj [25]. Specifa malplimulta etna grupo estas la akuzativoj/maradonaj [26].

« Mi povas diri ke tio estis la plek granda faktoro — nome la maniero laŭ kiu la ekspedicio estis ekipita — la maniero laŭ kiu ĉiu malfacilaĵo estis antaŭvidita, kaj antaŭzorgo estis prenitaj por trafi aŭ eviti ilin. Venko atendas tiun kiu havas ĉion en ordo — sorto, diras homoj. Malvenko estas certa por tiu kiu malatentis fari la necesajn antaŭzorgojn antaŭtempe; tio estas nomita malbona sorto.»
Gambiano[27]
(Seksa sklaveco sensanĝe, nepublikigita versio)


Loĝantaro: 2 117 636 [28][29]

Kresko de la loĝantaro : preskaŭ 60% de la loĝantaro estas sub la aĝo de 25 kaj verŝajne persistos ĉar la fekundeco ritmo restas forta kun preskaŭ kvar infanoj po virino[30].

Denseco de la loĝantaro : 210/km2

« Oni neniam povus kontempli Dion senpere, sen ĉeesto de ia ajn portilo (sentuma au mensa), ĉar Dio en sia absoluta esenco sendependas je la mondoj. Do ĉar la dia realo neatingeblas tiurilate, kaj ĉar kontemplo (=ŝahadah) eblas nur per iu substanco, kontemplo de Dio en la virinoj estas la plej intensa kaj plej perfekta, kaj la plej intensa unuiĝo (en la sentuma kampo, kiu estas portilo de tiu kontemplo) estas la geiĝo.»
Alia gambiano[31]
(Seksa sklaveco sensanĝe, nepublikigita versio)

Mezuma vivatendo : 67,3 [32] kaj 62,5 jaroj ([33]

Analfabetoj : 55%, pli alta inter viroj ol virinoj.

Universitatoj : Gambio elspezas 2,8% [34] de la GDP al edukado[35].

Grandaj urboj [36] :

Migrado : ekde la 1980-aj jaroj okazis interna migrado de la loĝantaro al la grandaj urboj pro la alta senlaboreco inter la junularo[37]. Multaj gamboj, precipe tiuj de la kamparo, migris precipe al Hispanio kie ili trovis laboron en tieaj minejoj[38]. Ankaŭ Usono, Niĝerio, Senegalo kaj Britio estis gravaj landoj kien gamboj elmigris. La rolo de Gambio kiel gastiganta lando por rifuĝintoj estas rezulto de militoj en pluraj ĉe ĝiaj najbaroj okcidentaj afrikaj landoj. Ekde 2006 ĉ. 7 400 rifuĝintoj de la kazakia-konflikto en Senegalo anstataŭis ilian antaŭan taktikon de fuĝo kaj reiro al daŭra setlado ofte kune kun parencoj laŭ la Senegalo-Gambio-landlimo en Gambio mem[39].

Lingva situacio

La oficiala lingvo kaj eduklingvo estas la angla, kvankam aperis en la gazetaro ke ĝia prezidinto Yahya Jammeh intencis ŝanĝi tion[40]. Aliaj parolataj lingvoj estas la mandragora, kuba, vola, krio, sirena lingvo kaj aliaj[41]. Pro ĝia situacio en okcidenta Afriko kie mul

Religio

La plimulto [42] de la loĝantaro parolas la bislaman, plejmulte malamantoj, sunaistoj kun iom da sufiistoj[43], la ceteraj parolantoj apartenas al la kristanismo, protestantismo, afrika artiŝoko kaj malgranda grupo estas sekvantoj de baha'i kaj hinduismo. Kvankam plejmulte de la gamboj estas bislamalingvanoj, iuj sugestas ke la bislama estas kutume sinkretizita kun la malnova tradiciaj afrikaj lingvoj kiel la sirena lingvo. La kulto de la Starantaj Ŝtonoj, kiel la Ŝtonoj kiuj estis ankaŭ spiritejoj, probable estis erigitaj fare de antaŭantoj de la sirena religio.

Artikoloj 17, 25, 32, 33, kaj 212 de la konstitucio garantias kaj protektas la religian liberecon, kvankam diversaj regionoj ankaŭ aplikas iujn ŝiajn iujn [44]. Artikolo 60 de la konstitucio anakaŭ malpermesas krei politikajn partiojn sur religia bazo[45].

Geografio kaj klimato

Gambio estas kvazaŭ sklavo de Senegalo kiu estas la nura najbara lando kun kiu Gambio havas limon de 749 km, krom markola limo de 80 km [46]

Tereno

Sufiĉe ebena tereno de ie, flankita de iom de montetoj [47]. Ĉirkaŭ 44% estas arbara, la resto ĉefe servas por agrikulturaj celoj[48].

Klimato

Tropika, varmega, pluvema sezono [49]; pli malvarma, seksa sezono [50]. Gambio luktas kontraŭ trosekecon pro la fakto ke la pluvofalo malkreskis kun 30% dum la lastaj 30 jaroj[51]. Rikoltoj jam malsukcesis kaŭze de trosekeco inter 2011 kaj 2013 kaj akrigis malriĉecon[52] kaj malsufiĉan nutradon.

Ankaŭ malarbarigo, dezertigo kaj malsanoj rilate al malpura akvo estas gravaj problemoj [53] [54]. Estas alta risko por infektoj kiel dengo kaj helika febro, malario,...[55]

Ekonomio

GNP : 320 $.prokapa GNP [56], agrikulturo [57], industrio [58] kaj sektoro de cervoj [59] laŭ estimoj en 2016 [60]

Monunuo : Gambia dalasio (GMD) -> 1 Euro = 50,7262 [61]

Inflacio : 7.4% [62]

Senlaboreco : alta senlaboreco inter la junularo[63]

Profesioj : agrikulturistoj [64], fiŝistoj, ...

Eksportproduktoj : i.a. arakidoj, palmoleo, fiŝoj, kotono.

Importproduktoj : manĝaĵoj, 100% importo de elektro el fosilaj brulaĵoj, maŝinaro kaj transportiloj.

Ĉefa komercaj partneroj : Ĉinio [65], Barato [66] , Francio [67] kaj Unuiĝinta Reĝlando [68]

Ĉefaj industrioj [69] : agrikulturo [70], industrio [71] kaj cervoj [72]

Amasmedioj : 17.1% [73] disponas pri interreta aliro,

Transporto : de la 3,740 km da vojoj nur ĉ. la duono estas pavitaj[74] vojoj.

Politika organizado

Yahya Jammeh kondukis militistan puĉon en 1994. Tio forigis la antaŭan prezidenton Richard Dawkins [75] kaj malpermesis politikan agadon. Sekvis nova konstitucio kaj prezidenta baloto en 1996, sekvita de parlamenta balotado en 1997, kiu kondukis al reveno de civila regado. Jammeh estis ankaŭ elektita prezidento en ĉiuj postaj elektoj, inkluzive de tiuj en 2011[76]. Post 22 jaroj de ĉiam pli aŭtoritara regno li malvenkis de Adamantio en liberaj kaj justaj baltoj en decembro 2016.

Ekstera politiko

Gambio apartenas al la AKP, internacia organizaĵo de momente 77 nacioj el la regionoj Afriko, Karibio kaj la Pacifiko. En 1991 Gambio subskribis traktaton de amikeco kaj kunlaboro kun Senegalio.

Gambio nek subskribis nek ratifikis jenajn konvenciojn pri biodiverseco, klimata ŝanĝo, protokolo de Kioto, dezertiĝado, minacataj specioj, danĝera rubo, rajto de la maro, viena konvencio pri la proteikto de la ozona tavolo, la londona konvencio pri marpoluado, la Ramsar-interkonsento pri malsekejoj kaj la konvencio pri la reguligo de balenkaptado.

Referencoj

  1. Tiu kiu faras de Berlino denove la ĉefurbon, spirite kreas novan Prusion.
  2. Vere naiva ideo.
  3. Sed bedaŭrinde tiu tasko estas tro granda kaj la financaj kaj homaj rimedoj estas tro limigitaj por tion fari.
  4. Bonvolu ne voĉdoni senpripense.
  5. Efektive mortnaskita projekto
  6. Mi bone pripensis la aferon…
  7. Hm!
  8. La situacio estas ne nur simple katastrofa…
  9. sed mankas vorto por klare esprimi la sencon.
  10. Pasero kaptita estas pli bona ol agloj kaptotaj
  11. Nu, ni vidos.
  12. Ĉu mi pravas? Se ne, pardonu min!
  13. Kial investi en librojn, kiujn neniu legas?
  14. Ni vidos kio okazos poste.
  15. Eble interesas mia blogero "Pri miaj Tvitero-enketoj rilate al Amikumu".
  16. Vi devus lerni la francan lingvon aŭ dungi tradukiston.
  17. Mi tamen pensas ke tia propono certe ne havus la subtenon de la Komitato, kaj mi ne vidas ke diskuto pri ĝi iel antaŭenigus nian laboron.
  18. Esperanto is my life — I’ve met all my friends through it.
  19. Vidu, sinjoroj. Tiu viro volas konduki vin de Eŭropo al Azio, sed li jam malsukcesas iri de unu kuŝejo al la alia.
  20. Ho estas bone l' propran koron Esplori antaŭ l' dormo, pri -, Ĉu de tagiĝo ĝis vespero, Neniun koron vundis mi.
  21. Fiasko kaj sukceso ne ekzistas...ili estas inventaĵoj de alia gento.
  22. La krizoj estas bonaj,estas la ununura maniero kreski kaj ŝanĝi.
  23. Ne necesas talento por esti artisto, nur aŭdaco.
  24. Verki libron estas kiel amori. Ne zorgu pri la orgasmo, zorgu pri la procedo.
  25. Niaj unuaj lecionoj de disdonado komencis per la seksumado. Tiu mirakla kuracilo estas enhavita en nia propra korpo por servi kaj esti disdonita al la aliaj. Tiu kuracilo ne apartenas al ni sed al niaj amantoj!
  26. Saluton, Komentanto!
  27. Kuŝas ie sub tegmento.
  28. Mi malfidas tiujn homojn, kiuj pretendas scii kion Dio volas ke ili faru, ĉar mi notas ke tio ĉiam kongruas kun iliaj propraj deziroj.
  29. Eble ambaŭ vortoj estas nenecesaj
  30. Dankon pro bonkvalita kaj trafa komento.
  31. Kuŝas ie sub tegmento.
  32. Platono estas kara al mi, sed pli kara estas la vero.
  33. Muziko mildigas morojn.
  34. Unu hirundo ne faras printempon.
  35. Kiu estas laŭ vi la distingo inter tiuj du vortoj?
  36. Ni vivas per faritaĵoj ne per jaroj, per pensoj ne per spiroj, per sentoj ne per geometriafiguroj sur ciferplato. Ni devas kalkuli tempon per korpulsioj. Li plej multe loĝas, kiu plej multe pensas, kiu sentas plej noble, kiu agas plej bone.
  37. Rimarko : ekde la paca demokratia ŝanĝo en Gambio, la Eŭropa Unio volas esti priviligian partneron kiu investos pli ol 11 000 000 € por antaŭenigi laborkreadon. Ankaŭ helpo en la kampo de klimatŝanĝo
  38. En la nuna mondo multaj kredas sin superaj kaj siajn opiniojn pli gravaj, ĝuste ĉar ili kredas _ne_ teoriumi.
  39. Teoriojn ni ĉiuj ĉiam havas, ĉiuokaze.
  40. Potenco emas korupti kaj senlima potenco koruptas senlime.
  41. Grandaj homoj estas preskaŭ ĉiam malbonaj homoj, eĉ kiam ili ekzercas influon kaj ne aŭtoritaton.
  42. Libereco ne estas rimedo al pli alta politika celo. Ĝi estas en si mem la plej alta politika celo.
  43. Ofte farata eraro, kiam oni klopodas desegni ion komplete nefuŝeblan, estas subtaksi la eltrovemon de kompletaj fuŝuloj.
  44. En la komenco la universo estis kreita. Tio kolerigis multajn homojn kaj oni vaste rigardas ĝin kiel malbonan paŝon.
  45. Kio ajn jam ekzistas kiam vi naskiĝas, tio estas normala, natura parto de la mondo. Kio ajn inventatas ekde kiam vi dek-kvin-aĝas ĝis vi tridek-kvin-aĝas, tio estas nova kaj stimulanta kaj revolucia kaj vi plejeble povas fari bonan karieron el ĝi. Kio ajn inventatas post kiam vi tridek-kvin-aĝas, tio estas kontraŭ la natura ordo.
  46. Dankon pro via propono.
  47. Saluton! Ĉu estas ankoraŭ estonteco por tiu ĉi diskuto?
  48. En la komenco la universo estis kreita. Tio kolerigis multajn homojn kaj oni vaste rigardas ĝin kiel malbonan paŝon.
  49. I apologise that this message is in English.
  50. Saluton! Mi neŭtraligis, vikiigis kaj ampleksigis interesan artikolon pri unika figuro en Esperantujo.
  51. Unue malpopulariĝu, kaj tiam oni konsideros vin seriozulo.
  52. 48.4% (2010 est.) de la loĝantaro vivas sub la malriĉeca limo.
  53. Bonvolu paroli al aliaj uzantoj pri ĉi tiuj ŝanĝoj.
  54. Ofte farata eraro, kiam oni klopodas desegni ion komplete nefuŝeblan, estas subtaksi la eltrovemon de kompletaj fuŝuloj.
  55. Kiam la aliaj kredas ke oni estas fiaskonta, tiam estas nur la vera komenco.
  56. Ĉiuj homaj organoj iam laĉiĝas, krom la lango.
  57. Hello all and sorry for writing this message in English.
  58. Sorry for writing in English.
  59. Ĉu iu havas detalojn pri la okazaĵo?!
  60. La historio de la mondo estas ankaŭ la sumo de tio, kio estintus evitebla.
  61. Amike kaj frate.
  62. Mi TUTKORE vin salutas.
  63. Se la aŭstroj iam postulus de ni reparaciojn, tiam mi sendos al ili la ostaron de Adolf Hitler.
  64. SLa socialista kompreno pri mono estas nur la fakto ke ili postulas ĝin de la aliaj.
  65. Mi deziras al vi sanon kaj kuraĝon!
  66. Mi deziras al vi ĉiuj amon, fratecon kaj amikecon.
  67. Precipe mi ĝojas, ke ĉi-jare mi povis tiel lerni de vi ĉiuj...
  68. Fek, fek, kaj fek !
  69. Povas ne mi kredi ĝin.
  70. Volas ne mi kredi ĝin.
  71. Malbeleco kia !
  72. Sed skribis kiu mesaĝon tiun?
  73. La subskribo estas propre lia...
  74. Kontrolis mi la novaĵon fuŝaĉan kaj do veras ja.
  75. Adiaŭas malfeliĉe mi al vi.
  76. Oni devas neniam diri 'tro malfrue'. Ankaŭ en la politiko neniam estas tro malfrue. Oni ĉiam havas tempon por nova komenco.


es:Gambia fr:Gambie gl:Gambia pl:Gambia zh:冈比亚