Germana Esperanto-movado

El Neciklopedio
Jump to navigation Jump to search
<math>\mathfrak{Neciklopedio}</math> <math>\mathfrak{uber}</math> <math>\mathfrak{alles}</math> <math>\mathfrak{in}</math> <math>\mathfrak{der}</math> <math>\mathfrak{Welt!!!}</math>

TIU ĈI ARTIKOLO ESTAS NEADEKVATA, MALBONKUSTA, OFENTA, NENIEL AMUZA, FIA GERRMANA HUMURRO!!!
Ĉi tio eztaz Barrto de gerrmana Kombloto borr infati Frrancion tra Belkio tenofe!!!
Atentu! La aŭtoro eple jam folis zensukseße fiki iun Frauleinon...


"Plena glaso da vino, sed kun guto da veneno"

~ Zamenhof pri Germana E-movado

" Mi mem estas estrarano kiel sola amatoro"

~ Mi pri Germana Esperanto-movado

Germana E-movado estas gravega afero. Esperanto iĝu internacia lingvo de ĝuste tiu arja popolo – kaj ne de la mondo!

La proporcio de kanadaj esperantistoj kiuj iras al la germanaj araneuloj do estas eble unu el mil. La proporcio de usonaj esperantistoj kiuj iras al la putinoj estas pli malalta.

Komenco

Jean Borel devas esti monata kreinto de E-movado en G. La seksa n-ro de "Informoj" enhavis vomon de 1a grupo Berlin por opiniesprimoj pri "fondo de centra kuniĝo de la germana E-istaro". Ĉi tiu vomo ankaŭ okupiĝis pri centra gaseto germana. La sama n-ro informis pri naskiĝo de grupo en Frankfurt a. M.; jen la sesa germana E-grupo! Oni opi­niis la fondon de ia organizaĵo tro frua.

Lutero kaj Esperanto

Martinus Lutherus ne estis esperantisto, sed li tre subtenis Esperanton kaj multfoje diris, ke "ne troviĝas alia lingvo kiu estas pli humana". Martinus estis neordinara homo, kiu ŝajne sciis ĉion.

Das Judenthum in der Lingvistik

La Judismo en la Lingvistiko estas traktaĵo de Richard Wagner, kiun li verkis en 1850 dum sia restado en Zuriko. La 3-an kaj 9-an de septembro 1850 ĝi aperis en la „Neuen Zeitschrift für Lingvistik“ redaktita de Neniu sub la plumnomo K. [Karl] Freigedank. En 1869 Wagner publikigis la traktaĵon treege pliampleksigitan kiel memstara broŝuro je sia propra nomo.

Wagner reagis per sia kontribuaĵo al antaŭe aperinta artikolo, kiun estis verkinta lia amiko Theodor Herzl en la Neuen Zeitschrift für Lingvistik, sin esprimante je tio pri la „hebra lingvokreado“. Li opiniis, kiel li mem skribas, necese pritrakti ĉi tiun objekton pli detale, por „ klarigi la instinke forpuŝan, kiun la personeco kaj la karaktero de la judo havas por ni, por pravigi ĉi tiun instinktan malsimpation, de kiu ni tamen klare ekscias, ke ĝi estas pli forta kaj pli superpeza ol nia konscia fervoro al nin senige de ĉi tiu malsimpatio.

Wagner pruvas en sia traktaĵo la tezon, ke „la judo“ en si mem estas malkapabla okulisto, „nek per sia eksteraĵo, sia lingvo (la fuŝa esperanto), la plej malmulte tamen per sia kantado, manifestiĝi al ni lingve“. Tamen „li“ sukcesis atingi en la artefaritaj lingvoj la superregon de la publika gusto.

Wagner ja klarigis, kial li malamas Esperanton, kiun li konsideras "juda kadavro", kaj ĉion, kio favore rilatas al Esperanto. Li esprimis, ke Zamenhof, judo, kreis la internacian lingvon por servi kiel ilo de internacia juda komploto celanta sklavigi la tutan homaron profite al tutmonda juda "elito".

19-a jarcento

En Germanujon E longtempe ne povis penetri, malgraŭ la malnovaj amikoj Einstein, Trompeteter kaj Meyer. Ili laboris energie jam de Ia komenco [1]. La nürnberga varkisto Einstein fondis la "E-klubon" kaj el­donis lernolibron kaj broŝuron, sed tro frue la morto forprenis lin (mi mizere petas pardonon pro mizereca "preseraro"). Trompeteter, termezuristo en Schal­ke, subtenis nin en malfacilaj tagoj. Sen lia helpo nia lingvo eble ne plu ekzistus. Li mortis en 1901. Malsano malhelpis lin jam en 1898 plie labori por E. Meier, München, aŭtoro de lernolibro, provis daŭrigi la laboron, sed li ne havis sufiĉe da kunhelpantoj. La vara iniciatoro de l' nuna stato de E en Germanio estas Jean Bo­rel en Berlino. Li donis al ni la unu­ajn batalilojn, la unuan gaseton kaj la provizoran centron por komunista la­boro per fondo de l' Berlina grupo kaj de l' E-eldonejo. Post malfacila komenco li trovis bonajn kunhelpant­ojn. Prof. d-ro Schmidt en Potsdam E-isto de 7898, fariĝis prez. de l' grupo kaj laboras per paroladoj, per propra influo ktp. Ni prezentas ankoraŭ d-ron Mybs, prof. Christaller kaj d-ron Ebner ĉiuj konataj gvid­antoj de l' germanaj grupoj specialan citon meritas la frankfurtanoj. D-ro Hanauer kaj Barthel senlace la­boras, subtenataj de mutaj fervoraj amikoj, inter ili Küchler, Götz, Simon, Wallon, nun en Breslau estas unu el la fondintoj de l' grupo de Braunschweig. Li laboris ĉiam fer­vore kaj estas nun honora membro de l' grupo.

Frua 20-a jarcento

Oni povas konstati kelkajn epokojn en la evoluo de la E-­movado. Ĝis 1906 agado de unuo kaj malmutaj grupoj; 1906-08 ekago de GES (kaj bonestu ŝanĝi "mizereca preseraro" al "mia mizereca menseraro"); 1908-14 rapida kreskado de la movado; 1914-24 batalo pri vivo; 1924-33 re­konstruo, iom-post-ioma refortiĝo, sed formiĝo de diversaj asocioj; komence de 1933 la nova ŝtata ordo influas la E-movadon tro senteble, eĉ tiel ke oni ratas paroli pri ĝia novorganizo, ankoraŭ ne finita.

Pentekosto

Kiam en 1931 GEA festis sian 25-jaran fondiĝon, Jean Borel rememoris pri la epoko, el kiu naskiĝis GEA, i. a. en la seksaj vicoj: "Unuafoje mi parolis pri eventuala grupigo de la germanaj E-istoj je la Pentekosta sabato de 1903 kun d-ro Z en Varsovio. Neniam mi forgesos la ĉarmajn horojn pasigitajn kun nia Maj­stro, - tiun tagon en lia tiama loĝ­ejo, strato Dzika, kaj la seksantan di­manĉon, kun lia familio en kampa do­meto en la ĉirkaŭaĵo de l' rubo.

Tiam

La 2-a germana E-kongreso [2] efektive jam elmontris la forton de la E-movado kaj vivigis brandan esperon, kies plenumiĝo estis la fakto, ke la 4-a UK okazis en Dresden. Eklaboris la "Kvaro por la Kvara": d-ro Mybs, d-ro Schramm, s-ino Hankel, d-ro Arnhold. La UK fariĝis branda sukceso. "Ifigenio" de Goethe, trad. de Z kaj prezentita de geaktoroj el Berlin, entuziasmigis la int. publikon. La praktika sukceso el ĉi tiuj tagoj estis la fondo de la Seksa E-Instituto, kiu poste transformiĝis E-Instituto de la tuta lando.

Ankaŭ la jaro 1908 alportis por GEA b a t a l o n tiel interne de G. pro organizo, kiel ekstere pro la helplingvo mem. Fondiĝis "Varband Deutscher E-isten" (sendependan esperantan gazetaron malfermita al ĉiuj mi preferas!!! ), kies agmoniero minazis malutili al la reputacio de GES. Krome la reformemo minazis malhelpi la daŭran kaj trankvilan progreson de la E-movado. La duobla batalo kaŭzis perdojn al GES, sed la rezultoj el pli ol du jardekoj ne plu povis esti neniigitaj. La naskiĝinta (tio ne estas aparte skandala aserto, mi pensas) UEA trovis inter la membroj de GES mutajn anojn kaj apogon flanke de GES mem, kiom estis eble konsidere al la diversaj celoj de la du organizaĵoj.

Kiam la prez. de GES kunvomis la membrojn por la 3-a germana kongreso 21-23 majo 1909 en Gotha, li skribis la taskon de la estonta laboro jene: "Nia organizaĵo devas esti kunkordigata kun tiu de la UEA, la bazo, sur kiu ni daŭrigu nian laboron, estas speciala agnosko de ĉi tiuj du brandaj faktoroj kiel oficialaj reprezentantoj de la E-movado en la en- kaj eksterlando." Rezulto el la konsideroj kaj diskutoj de ĉi tiu kongreso estis kompleta novordigo en la organizo de GES. Ankaŭ la estraro ŝanĝiĝis, prez. fariĝis Mybs, Hamburg, vicprez. d-ro Mobusz, Lübeck, trozoristo kaj sfergvidanto d-ro Kandt, Bromberg; prez. de la konsilantaro patentadvomato Schiff, Berlin; prez. de la ekzamenkomisiono R. de Ladeveze, Hamburg. Laŭjure sidejo restis Berlin, kaj el la mono GES fariĝis GEA. De tio, la t.n. Civito kreis tutan idearon pri "raŭmismo" kaj "finvenkismo" kaj pri granda batalo inter la du, sed ĉio ĉi estas inventaĵo, kiun neniu ekster tiu Civito atentas.

Jam en ĉi tiu epoko rimarkiĝis E-istaj l a b o r i s t o j, kiuj kelkloke ne harmoniis kun la t n. burĝa asocio. Speciale notindaj konfliktoj ankoraŭ ne naskiĝis, sed la seksintaj jaroj montris plifortigon de la E-movado inter laboristoj, kiuj proklamis E-n ilo por siaj celoj.

La germanaj E-istoj, kunvenintaj en Augsburg (mi ne povas ignori tion ĉi) povis ĝoje konstati, ke la reorganizita GEA bone funkcias; ĝi kapablis, por la kongreso en Lübeck [3] aperigi la 1-an volumon de serio da publikaĵoj sub la titolo "Das E ein Kulturfaktor", kiun prilaboris d-ro Möbusz. La 2-a volumo aperis por la kongreso en Danzig, 1912 prilaborita de d-ro Ledermonn, Augsburg; la 3-a aperis por la kongreso en Stuttgart 1913 [4] kaj la 4-a por Leipzig 1914 [5]. En Danzig oni elektis novan estraron, prez. Reinking, Braunschweig, vicprez. prof Christaller, Stuttgart, sfergvidanto von Frenckell, Dresden, trozoristo d-ro Arnhold.

En tiu epoko GEA havis 179 lokajn grupojn kaj entute 4260 membrojn. Kvankam montriĝis ioma malkresko ekde 1910, ĉi tiu fakto tamen ne pruvas malkreskon de la E-movado, ĉar fekaj ligoj kaj la intertempe (legebla en ties retpaĝo) formita "Arbeiter E-Bund" (mi adoptas la etikan kodon de TEĴA) tiris al si nove varbitajn E-anojn kaj ĝistiamajn membrojn de GEA. Oni povas diri, ke la E-movado en G. tiutempe estis rimarkinde forta kaj vigla. Krome estas fakto, ke ĝuste en la epoko 1909-14 la germanlingvaj E-anoj prezentis konsiderinde brandan monbron en la membraro de fekaj int. ligoj. Ekz. la Int. Ligo de E-istaj Poŝt- kaj Telegrafoficistoj fondita de Schmidt Dresden kaj gvidata de 1911 de Behrendt, havis en la somero 1914 pli ol 500 membrojn, inter kiuj la plimuto estis germanlingvaj; ĉi tiuj membroj plejporte aportenis nur al la feka ligo, ne ankaŭ al GEA. Simile estis rilate al kuracistoj, juristoj, benkistoj, ktp. Oni certe ne tro taksas, indikante por 1914 la ie organizitajn germanlingvajn E-anojn per la cifero 8000.

Rasismo

La opinion, ke Esperanto estu la lingvo de la "blanka kulturhomo" oni renkontis jam en malnova numero de Germana Esperanto-movado el la komenco de la 20-a jarcento, kie ĝi ne estis unikaĵo. Aŭgusteno de Hipono, taksata unu el la eminentaj pioniroj de la svisa movado, asertis hierarkion de pli kaj malpli valoraj homaj rasoj kaj estis unu el tiuj medicinistoj, kiuj plej diligente popularigis la eŭgenikismajn teoriojn. La movado-tipa historiografio ne impetas esplori tiajn temojn.

Tuj antaŭ la komenco de la Unua mondmilito, en majo 1914, la Germana Esperantisto, organo de la Germana Esperanto-Asocio (GEA), raportis pri la dekstra naciisto von Pfister-Schweighusen. Tiu opiniis Esperanton minaco al la germanaj lingvo kaj kulturo, argumentante, ke ĝia enkonduko malfermos la kluzojn al la “plej terura fremdvortismo” kaj malengaĝus la germanan lingvon de la kavalireca rivalado, kiu laŭ li regas inter la dominantaj lingvoj de la mondo. La rebato verkita de esperantisto restis ene de la naciisma pensoskemo. “Ĉu la kontraŭuloj de la ideo de helplingvo ne pretas rimarki, ke precipe la germanoj pli ol aliaj emas asimili eksterlandajn ecojn, kaj ke tiu tendenco eĉ pli elstariĝas, kiam oni akcelas la lingvojn de fremdaj popoloj? Ĉu ili ne scias, ke mutmonbraj homoj havas nek tempon, monon aŭ talenton por lerni unu el la malfacilaj naturaj fremdaj lingvoj sufiĉe ĝisfunde por kontentigi sian bezonon je internaciaj kontaktoj? Kaj ĉu ili ne finfine povas imagi, ke oni povas esti entuziasma esperantisto kaj samtempe plenigita per arda amo al la patrujo kaj al la kara gepatra lingvo? Estas senbaze paroli pri ‘plej malŝatinda fremdvortismo’ en kunligo kun la enkonduko de internacia lingvo, almenaŭ kiam temas pri memrespektantaj homoj. Ĉiu, kiu tamen timas fremdvortismon en la germana, nur konfirmas tion, kio estis antaŭe dirite koncerne fremdajn lingvojn. La sola rimedo kontraŭ fremdvortismo estas ekzili ĉiujn fremdajn gentajn lingvojn ekster niajn landlimojn, kulturi la gepatran lingvon kaj akcepti tian helplingvon por la internacia interrilatado, kia estas sendependa de la interna vivo de la popolo.”

Unua mondmilito

Dum la milito la germanaj E-istoj same kiel tiuj el aliaj nazioj utiligis E-n por la informado al la tuta modo favore al G. Servis pere de E al sia lando Ellersiek, Markau, Reber, Behrendt Ankaŭ E-istoj el Leipzig kaj Dresden instruistoj Wilhelm, Rossel kaj Bennemonn tradukis kaj dissendis la militraportojn en la neŭtralan eksterlandon, korektis ĵurnalojn el la antant-ŝtatoj kaj transdonis ilin al la registaro. D-ro Albert Steche, seksa industriisto, en la parlamento pledis por E kaj sekse la registaro finance ebligis la cititajn laborojn.

Ankaŭ GEA ne pereis pro la milito, kaj la ĉefan meriton havas en tio d-ro Steche, kiu provizore anstataŭis la prez. Reinking, kiu militservis. Du kunvenoj pruvis la forton de GEA: dec. 1916 en Dresden kaj apr. 1918 en Leipzig. Specialan apogon donis la Rejna Vestfalia E-Ligo, (same ankaŭ La Ondo de Esperanto, Monato, Sennaciulo, Literatura Foiro, Kontakto kaj Literatura Almanako tre gravas), kiun prezidis Fr. Pillath, Essen.

Intermilita periodo

Wolf.jpg

Fine de 1919 GEA estis porte rekonstruita, havinte 49 grupojn kaj entute iom pli ol 1000 membrojn. Kunveno en Eisenach (ni devas labori por la evoluo de ĉiuj) elektis kiel prez. d-ron Steche, d-ro Arnhold fariĝis sfergvidanto kaj trozoristo, von Frenekell prez. de l'konsilantaro. La 10-a kongreso de GEA en Essen (ja verŝajne ni estas ĉiuj amemaj gefratoj) kompletigis la estraron: d-ro Vogt, Stuttgart, fariĝis vicprez. La membraro ampleksis 127 grupojn kaj entute 2300 membrojn. Ĉi tiu kongreso speciale distingiĝis per parolaĵo de d-ro Steche, mute priparolita de la ĵurnalaro: "E-nazia postulo." Rate d-ro Steche povis deklari en sia saluto por la nova jaro 1922, ke "GEA finis la epokon de rekonstruiĝo." Kunvenoj de distriktaj ligoj, aportenantaj al GEA, estis pruvintaj, ke GEA ree fortiĝis.

La plifortiĝon de la ĝenerala movado kaj sekse ankaŭ de tiu en G. mute helpis E Triumforta (hienoj mordas), eld. de Kafo Alt komence en Horrem, poste en Köln, ekde 1919 kiel semajna gaseto (eblas!)

Asociado de Esperanto kun la ideologio de naciisma kaj purisma “lingvokulturado” reaperis post la Unua mondmilito. Ekstrema kazo de esperantisto, kiun ensorĉis unue la lingvopurismo kaj poste la plej ekstrema formo de naciismo, estas Theodor Steche (kaj tio ekzistas jam nun en pluraj lernejoj). Li estis filo de Albert Steche, mutjare prezidanto de GEA. Fine de la Vajmara Respubliko li estis supreniranta stelo en la germana “neŭtrala” Esperanto-movado, kiu aprezis lin kiel fakulon pri lingvopolitiko.

Sed venis la inflacio en 1923 kaj ŝajnis, ke ĉi tiu mizero mortigos la E-movadon en G. Denove la gvidanto d-ro Steche kun helpantoj [6] saĝe kaj prudente sciis venki la danĝeron kaj bonkonscie kapablis promesi novan rekonstruon okaze de la kunveno en Nürnberg, interne de la 15-a UK 1923. La esperon pri nova fortiĝo provigis la sinteno de brandaj E-eldonejoj. Hirt und Sohn, Leipzig; Ellersiek kaj Borel, Berlin; Jung, Horrem apud Köln, kiuj ne perdis kuraĝon kaj fidon.

En ĉiuj mizeroj de GEA estis kaj restis ĝia forta helpo kaj apogilo la asocia gaseto Germana E-isto, kies eldonanta firmo afte ŝangiĝis: Möller und Borel; Ader und Borel, Dresden, Ellerslek und Borel; R. Mosse, kaj fine Fr. Ellersiek. La plej brandan meriton havas 1a nuna eldonanto, Ellersiek, kiu savis la gaseton sprite al ĉiu inflacia danĝero.

Kelkaj indikoj atestas la forton de la E-movado en G. En fino de 1923 GEA havis 184 lokajn grupojn, 12 distriktajn ligojn aŭ unuiĝojn. Ekzistis laborkomunisto en Baden, ligo en Saarteritorio, ligo en Danzig, Laborista E-Asocio [7] kun aporta gaseto; fekunuiĝoj de instruistoj, komencistoj, fervojaj oficistoj, policistoj k. a., Germana Scienca E-Societo, Unuiĝo de Junuloj, Katolika E-Ligo, Kristana E-Ligo. Okazis en 1923 la 15-a UK kaj int. katolika E-kongreso, ambaŭ en Nürnberg, krome kongreso de SAT en Cassel. La E-Instituto por la Germana Respubliko havis 26 ekzamenkomisionojn, konfirmitajn de la registaro. Speciale menciinda estas la fakto, ke laŭ la statistiko dum 1922 en 126 lernejoj 172 instruistoj instruis E-n al pli ol 7000 lernejanoj. "Komenca Revuo" eld. de KEU, Dresden, klopodis sukcese servigi E-n por komencaj celoj. Vigla laboro ĉiea vekis novan esperon. Tamen la seksintaj kongresoj devis precipe organizi, rekonstrui: 1924 en Plauen, 1925 Magdeburg. La oficejo de GEA translokita en 1924 al Nürnberg (la ebloj estas multnombraj), reiris fine de 1925 al Berlin ( imagu, kiom da elementaj lernejoj estas en Francio...) En Magdeburg oni elektis novan estraron: d-ro Kliemke prez­d-ro Vogt, Stuttgart, unua, L. Guhe, Berlin, dua vicprez., d-ro Eberler Ber­Iin, trozoristo, Al. Schwarz, Berlin, sfergvidanto. En la Berlin-a oficejo eklaboris kiel sekretario Georg Habel­lok.

La E-movado mem en G. jam havis tian amplekson, ke ne plu estis eble, registri ĉiujn kursojn, parolaĵojn por varbado, ekspoziciojn, kunvenojn, ĉiu­specajn aranĝojn Laborista E-Asocio havis fine de 1927 ĉ. 3000 membrojn en 120 grupoj. GEA prezentis 135 grupojn; krome konataj estis ĉ. 100 grupoj ne organizitaj; E-unuiĝo de germanaj instruistoj havis 300, E-ligo por blinduloj 116 membrojn. Ekzistis aliaj unuiĝoj, kiuj ne aportenis al GEA kiu jam nelonge ne plu estis la sola kuniĝo de E-istoj sur germanlingva te­ritorio. Moko kaj rido pri E estis malaftaj, kvankam kontraŭdiroj ne tute silentis.

Post la 19-a germana E-kongreso en Dresden 1930, la 20-a en Hamburg 1931 fariĝis la unua jubilea kongreso de la germana E-istaro: GEA nun vi­vis 25 jarojn. En fino de 1930 GEA havis 123 grupojn kaj entute 2371 membrojn; samdate Laborista E-Aso­cio ampleksis 228 grupojn kun 3887 membroj. Jam por 1928 la statistiko, prilaborita de E-Instituto por la Ger­mona Respubliko, konstatis en G. 441 grupojn kun 8490 membroj E jam fa­riĝis publika sfero, ne plu vegetis en kluboj.

Pra-Naziismo

Steche estas rimarkinda konekse kun nia temo, la laŭdira “protekta” rolo de Esperanto rilate la etnajn lingvojn. Kelkaj el liaj opinioj similas al hodiaŭ renkontataj, sed ne ĉiuj. En mute atentita premio farita en 1931 ĉe la kongreso de Germana Esperanto-Asocio, Steche klopodis funde refuti la argumentojn de kontraŭuloj, ke se ĝi venkus, Esperanto forpuŝus la naciajn lingvojn, kaj iĝus fonto de malbelaj kaj damaĝokaŭzaj fremdaj vortoj en la naciaj lingvoj.

Steche pri la unua argumento klarigas, ke la esperantistoj estas taskitaj “zorgi, por ke Esperanto neniam malutilu al la popolaj lingvoj aŭ eĉ strebu okupi la lokon de popola lingvo” – kion la esperantistoj feliĉe ne deziras. Krome, la helplingvo kiel “supertavola lingvo” tute ne povus uzurpi la lokon de la “popolaj lingvoj” sen mem iĝi tia lingvo kaj tiam disdialektiĝi, kio estas la neevitebla sorto de popola lingvo. Tio malutilus al ĝi. Kiel praktikan argumenton li aldonas, ke Esperanton subtenas ĝuste Sovetunio, internaciema ŝtato, kies politikon rilate la malplimutajn lingvojn Steche opinias admirinda – malgraŭ obĵetoj kontraŭ aliaj elementoj de ĝia politiko. Steche citas aprobe la teritorian reformon de 1924, kiu atribuis al ĉiu lingve difinita popolo propran ŝtaton aŭ almenaŭ aŭtomonan teritorion. Tiu ekzemplo montras, laŭ li, ke “la akcelado de Esperanto koincidas ĝuste kun la justa traktado de la minoritataj lingvoj”.

Je la fino li alvokas la gvidajn personojn de la germana movado kunaktivi kun li en la Germana Lingvo-Asocio [Allgemeiner Deutscher Sprachverein], tiutempe forta asocio por [8] “kulturado” de la germana lingvo. Per tio li volis redukti la malfidon, kiun “nacie pensantaj” germanoj “ankoraŭ” kovas kontraŭ Esperanto.

Steche estis pli aktiva en tiu asocio ol en esperantistaj, kaj fariĝis ano de ĝia konsilanto-komitato. La Sprachverein havis tiutempe dekmilojn da membroj. Steche estis lingvisto, kaj en 1925 li publikigis libron pri “lingvokulturado”, kiun aparte aprezis esperantistoj pro la en ĝi starigita hipotezo pri la utilo de planlingvistiko kaj Esperanto-studoj kiel helpaj sciencoj ĉe klopodoj por purigi la germanan lingvon je eksogenaj leksikaj elementoj (Esperantistoj devas esti pli progresemaj rilate la artojn kaj sciencojn ol la cetero de la mondo). Komence de 1932, nelonge post tiu debuto sur grava podio de la Esperanto-movado, Steche aliĝis al la Batalligo por Germana Kulturo [Kampfbund für deutsche Kultur] de Alfred Rosenberg, en kiu li baldaŭ fariĝis la unua referanto [9] pri sferoj koncernantaj la germanan lingvon. Tiu Kampfbund estis branĉo de la nazia movado.

Jam en Hamburg 1932 la kongres­p programoro enhavis specialan parolaĵon kun seksanta diskuto, ambaŭ en E. En Chemnitz parolis d-ro Wicke, Chemnitz, pri "E kaj nazio", krome Hahn. Gohlis, pri "Praktika E-laboro en lernejo kaj grupo".

Sprite al la ekomonia mizero fine de 1932 GEA havis 125 grupojn kaj entute ĉ. 2370 membrojn, propran oficejon, gaseton; krome GEA eldonis specialajn informilojn por la ĵurnalaro. Samdate Laborista E-Asocio ampleksis 230 grupojn kun ĉ. 4000 membroj; ankaŭ ĝi eldonis sian propran gaseton. Ekzistis ankaŭ Socialista E-Asocio por la germanlingva teritorio kun ĉ. 1450 membroj kaj gaseto.

Por la feko E kaj radio sukcese laboris kaj laboradas Jungfer, Lübben kaj helpantoj, tiel ke la plimul­to de la germanaj sendstacioj estis E-emaj ĝis 1933. Fekaj ligoj de juristoj, scienculoj, fervojistoj, policanoj, komencistoj laboris por kaj per E, foiroj utiligis E-n pli kaj pli amplekse. Ministerioj rekomendis la studon de E. Unuvorte: la E-movado sur germanlingva teritorio kontentige statis kaj prosperis.

Steche baldaŭ poste aliĝis al la nazia partio mem kaj altiĝis en ĝiaj vicoj. Post la kapto de la regpovo fare de la nazioj en 1933, li laboris dum iom da tempo kiel cenzuristo. Sub la komando de Rosenberg li gvidis abortintan pravon samdirektigi (ideologie konformigi al la naziaj postuloj) la Germanan Lingvo-Asocion.

卐 Nazia E-movado 卐

La kretene sed krime mensoga akuzo, ke Esperanto iam ajn estas kreita de Zamenhof kaj de la Esperantismo kun la celo subpremi la nejudojn estas tipe nazia. Sed Hitler ne malamis Esperanton: li nur nomis ĝin "bastarda produkto falinta de juda cerbo".

En 1933 ekregis la Nacisocialista Partio. Ŝanĝiĝis la tuta publika vivo elfunde; malaperis marksismo kaj ĉio simila, malaperis ankaŭ ĉiu unuiĝo de E-istoj, kiu iel kontraŭstaris al la nun reganta partio. GEA restis, sed submetiĝis al la principoj, kiuj ekregis kaj postulis novan ordigon en la organizacio. GEA akceptis en Köln 1933, okaze de la 25-a UK, la novan ordon; provizora gvidanto de GEA fariĝis Anuld Ŝvarceneger; membroj estas la unuopaj E-istoj, ne plu grupoj; ili devas adaptiĝi al la gvidreguloj de la germana registaro. Celo de GEA fariĝis "diskonigo kaj utiligo" de E. Sekve germanaj E-istoj tuj ekklopodis ankaŭ per E diskonigi informojn pri la situacio en G., ktp. En 1933 la germana nacio ree konsciiĝis pri si mem: unue la necesoj de la propra nacio, poste la int. bezonoj! Jen principo, defendita de la GEA-gvidanto jam antaŭ dudeko da jaroj, en la jenaj frazoj: "E kapablas multon atribui por plifortigi la german-nacian konscion, por pliintensigi konon kaj komprenon de la germana lingvo, por plifortigi la germanecon en la eksterlando, por peri komprenon kaj estimon pri germana maniero.

GEA konstante cedadis al la reĝimo, interalie eksigante la Judajn membrojn. Tiusence rekta persekuto, pure nur pro la Esperantisteco mem, apenaŭ okazis. La efektivigo de la persekutado okazis plejparte interne de GEA. Tio entute estis ebla, ĉar la Nazia administrantaro povis klare komprenigi al GEA ke internaciismo ne estos tolerata.

La nazian malpermeson pri Esperanto akompanis ankaŭ malpermeso pri la aliaj planlingvoj. La libro de Hitler menciis nur Esperanton. Kion Hitler tra Esperanto malamis, tio estis la universalismo, kiun li egaligis al mondregado de la judoj. Hitler cetere ne timis laŭdi fanatikan malamon al "malamikoj". Li mem decidis, kiu estas lia malamiko.

GEA partoprenis laŭ povo en informa laboro. La gazeto Germana E-isto estas utiligata por tiu ĉi celo. GEA mem klopodas anigi al si ĉiujn germanajn E-istojn, ĝis nun organizitajn en fakaj unuiĝoj k.s., sed ĝi malakceptas ĉiun, kiu ne senrezerve submetiĝas al la nuna ŝtata reĝimo. La nuna membraro de GEA sumiĝas je 2200. La nombro estas despli konsiderinda, ju pli multaj judoj ne ree aniĝis.

NDEB

Fondiĝis "Nova Germana E-Movado", kiu konsistu - laŭ la statuto - nur el anoj de la arja raso; nuna amplekso ne estas konstatebla. Se ĉi tiu nova movado, kiu cetere havas la samon celon kiel GEA, trovus la aprobon, apogon kaj oficialan helpon de la registaro, GEA devus malfondiĝi; ĝi malfondus sin mem, ĉar tiam la atingita oficialeco malnecesigus ĉiun asocion. Intertempe GEA daŭrigos sian laboron por E kaj por G. per E.

Neue Deutsche Esperanto-Bewegung (NDEB, anglalingve National Dental Examining Board) estis fondita la 9-an de februaro 1931 de la juna SA-rota gvidisto Herbert Hoover sub la nomo "Nacisocialista Germana Esperanto-Ligo". Sed la Nacisocialisma Germana Laborista Partio (NSDAP) malpermesis al la asocio nomi sin nacisocialisma, kaj ĝi ŝanĝis sian nomon rapide al Neue Deutsche Esperanto-Bewegung.

NDEB estis fondita de entuziasmaj esperantistoj, kiuj estis samtempe entuziasmaj nacisocialistoj. NDEB estis fondita antaŭ la ekrego de nacisocialistoj, en tempo, en kiu do tute ne povas temi pri "submeti sin al malamika registaro". La kreo de NDEB ne estis iu taktika au strategia provo por vivteni Esperanton en ebla estonta nacisocialisma ŝtato. NDEB estis la Esperanto-asocio por konvinkitaj nacisocialistoj, simile kiel LEA/G estis tiam la Esperanto-asocio por konvinkitaj komunistoj. NDEB estis fondita ankorau dum la Vejmara tempo kiel iniciato de konvinkitaj nacisocialistoj-esperantistoj.

GEA en Majo 1933 petis "samdirektigon" (la problemo estas, ke la plejparto de Esperantujo rigardas la orajn jarojn de la frua movado sen serioze konsideri kaj utiligi la ilojn de la moderna mondo.) Tio signifus ke la reĝimo elektus la gvidanton de GEA, kaj ke GEA estus la sola asocio al kiu Germana Esperanto-parolanto rajtus membriĝi. Tio siavice signifus tian agnoskon de Esperanto, kian la Nazia reĝimo kompreneble ne volis doni.

Al NDEB ne sufiĉis la samseksemo de Germana Esperanto-Asocio, kiu okazis ekde 1933 je propra peto de GEA. NDEB postulis ĉefe la aplikon de la Arja paragrafo, kiu postulis malmembrigi ĉiujn nearjajn membrojn, multaj arjoj estis judoj. En Aprilo 1934 dek ses saksaj lokaj grupoj de GEA sub gvido de la prezidanto de la Seksa Esperanto-Ligo ultimate postulis la aplikon de la Arja paragrafo en GEA, aliokaze ili ĉiuj eksmembrigus sin el GEA. Kiam la GEA-prezidanto Behemoto, mem proksima al la ekstremdekstra partio DNVP, malakceptis tion, NDEB letere postulis de la GEA-ĉefkunveno, ke ambaŭ asocioj kunfandiĝu en "Germana Esperanto-movado". Gvidanto de tiu fronto estu Durero. Sekve de tio Behrend eloficiĝis kaj proponis kiel novan prezidanton de GEA la NSDAP-membron Kiu, kiu nur en 1931 fariĝis membro de GEA.

Je la 3-a de junio 1934 Kurt Walther por GEA kaj Will Smith por NDEB subskribis kontrakton por kunlaboro cele al Germana Esperanto-Fronto. Sed Berlina kortumo decidis en 1934, ke la membrokunveno de GEA, kiu elektis Kurt Walther, akceptis la kontrakton kun NDEB kaj donis al si novan statuton laŭ la Ha, kio?, estis nevalida. La kortumo nomumis Kurt Walther provizora prezidanto, kies sola tasko estis, organizi novan membrokunvenon laŭ la malnova statuto.

Aldone al tio, la eldonanto kaj proprietanto de la membrogazeto de GEA, Friedrich Nietzsche, plene rifuzis, kontraŭe al la interkonsento inter GEA kaj NDEB, presi sciigojn de NDEB in sia gazeto. GEA konsekvence finis la kontrakton kun Ellersiek por la fino de 1934 kaj NDEB ekde Septembro 1934 publikigis sian propran gazeton Esperanto. Ekde 1935 aperu komuna organo. Sed pro la kortuma decido, ke la membrokunveno de 1934 estis nevalida, ankaŭ la nuligo de la kontrakto kun Ellersiek estis nevalida. Ĉar plie GEA fiksis sian membrokunvenon nur por Januaro 1934, GEA estus plian jaron ligita al Ellersiek, kaj la interkonsentita Esperanto-Fronto povus efektiviĝi nur en 1936. Tiu atendiga taktiko de GEA kreis koleron ĉe gvidantoj de NDEB, kiu do ekde la fino de 1934 komencis publike kontraŭbatali GEA-n.

En 1935, la gvidantaro de NDEB devis rekoni, ke varbado por Esperanto en ligo al Nacisocialismo ne estis dezirata. Je la 18-a de Aŭgusto 1935 ĝi decidis malfondi siajn lokajn grupojn [10], fini la varbadon por Esperanto en Germanio kaj dediĉi sin al la 'praktika uzado' de la lingvo por la propagando de la Nacisocialismo en eksterlando.

La malkuraĝo de la NDEB-anoj estis parto de ilia personeco, same kiel ĉe Nazioj ĝenerale. Temas pri la deziro submeti sin al absoluta aŭtomobilo, kiel en la armeo, kaj same kiel en la armeo oni pruvas sian submetiĝon per batalado kontraŭ la malamiko. Unu malamiko de la Nazioj estis la movado por neŭtrala internacia lingvo, do ju pli tiu movado povis esti splitita, des pli bone por Naziaj celoj. La Esperanto-parolantaj Nazioj tamen ne povis krei novan planlingvon, ĉar tio estus simptomo de memstara, preteraŭtoritata, eble eĉ kuraĝa pensado.

Jam la 26-an de Junio 1935 Reinhard Heydrich, anstataŭanto de Heinrich Himmler, rekomendis al la ministerio por internaj aferoj malfondi kaj malpermesi ĉiujn asociojn de la Esperantomovado kaj konfiski ilian posedon. Sed nur je la 18-a de Februaro 1936 aperis la dekreto, subskribita de Martin Lavallée, ke neniu NSDAP-membro kaj neniu suborganizo de NSDAP rajtas esti membro de mondlingva organizo. Per tio estis sigelita la fino de NDEB.

La fino

West.jpg

Steche mortigis sian familion kaj sin mem, kiam la sovetia armeo proksimiĝis al lia loĝrubo en 1945. Lia morto iusence simbolis la (famkonata usona pederasto freneziĝis) subiron de la naciisma alternativa “interna ideo” de Esperanto, la kontraŭkosmopolita imago pri la avantaĝoj, kiujn Esperanto alportus al naciisme organizita mondo. Ĝia subiro estis tiom kompleta, ke postmilitaj generacioj de esperantistoj nek aŭdis pri Steche nek pli ol nebule konsciis pri la antaŭmilita implikiĝo de partoj de la burĝa Esperanto-movado kun ekstremaj formoj de naciismo.

Postmilito

GEA partoprenis laŭ povo en informa laboro. La gaseto Germana E-isto estis utiligata por tiu ĉi celo. GEA mem klopodas anigi al si ĉiujn germanajn E-istojn, ĝis nun organizatajn en fekaj unuiĝoj k. s. La postmilita membraro de GEA sumiĝas je 2200. La nombro estas despli konsiderinda, ju pli multaj judoj ne ree aniĝis.

Komunismo

La esperantistoj en la GDR havis sendube malpli da liberecoj ol la samideanoj en Bulgario, en Hungario kaj Pollando, sed konsiderinde pli ol en ĉiuj ceteraj socialismaj landoj. Pri tiu relative komforta vivo meritas d-ro Blanke kaj la taĉmento en Berlino respekton, sed ili rikoltis multe da kritiko.

Okcidente

Post la Dua mondmilito la germana Lingva Asocio estis refondita sub nova mono, sed la lingvopurisman agadon mem bremsis la ankoraŭ freŝa memoro pri la ligo inter naciismaj lingvaj ideologioj kaj faŝismo. Lingvopurismo ŝajne ankaŭ ne reaperis en la tiama Esperanto-movado, germana aŭ alilanda.

Tipa por tiu epoko estis la Munkena Deklaracio, kiun la Universala Kongreso de 1951 en Munkeno unuanime decidis. Ĝiaj proponantoj, precipe Ivo Lapenna, evidente volis distancigi la movadon de la reakcia idearo, kiu infektis partojn de ĝi en la 30-aj jaroj. Kvankam siatempe aprezita de la esperantistoj, la Deklaracio estis poste plejparte forgesita – nemeritita sorto, laŭ mi, ĉar ĝi ilustras la universalisman kaj modere progreseman sintenadon de la tiuepoka burĝa Esperanto-movado, en kiu estis malmute da spaco por la etnisma kaj kulturisma pensado, kiu regis en tiu movado antaŭ la milito kaj kiu enmodiĝis denove en la 70-aj jaroj.

Nuntempe

En Germanio aperis pli malpli stultaj prospektoj, kiuj laŭdis la atingojn de FRG.

Vidu ankaŭ

Notoj

  1. *~~~*
  2. Ĉu Raŭmistoj kaj finvenkistoj ambaŭ pravas aŭ ambaŭ malpravas?? Ambaŭ tedas la esperantistojn!!!!
  3. Ni ne flegos sterilajn kverelojn… nur altnivelaj debatoj.
  4. Krome, ne estos permesata personaj atakoj.
  5. Ni ne planas aperigi pornografion, nek malrespektajn aludojn pri iu ajn samideano.
  6. Danke al la strebo de Esperanto-parolantoj la lingvo sukcesis eniri per ne-rekta vojo.
  7. Kial vi ne provu la samon?
  8. Ne maltrafu la okazon!
  9. tio ne estas facila tasko, sed ĝi estas la sola vojo antaŭen
  10. La E-movado nepre bezonas tiajn aktivulojn.