Hebrea lingvo

El Neciklopedio
(Alidirektita el Hebrea)
Jump to navigation Jump to search

"Ne zorgu pri tio, kio estas ekster via scio"

~ Zamenhof pri viaj konoj pri la hebrea

"Lernar lingui nacionala esas desfacila."

~ Idisto pri la hebrea

"Ĉu tio estas dogmo?"

~ Jerusalemano

"Se eta lando kiel Israelo povas havi basbalan terminaron en sia lingvo, kial ne granda lando kiel Usono? Ĉu ni hontas pri nia kulturo aŭ ĉu ni estas aerkapuloj?????"

~ Usonano pri la hebrea

"Ĉu esti aŭ ne esti, - tiel staras nun la demando."

~ Ŝakespiro pri hebreaj pronomoj

"Elkoran dankon por la klara respondo kaj la aldonaj klarigoj."

~ Judo

Hevrea lingvo (אספרנטו) estas la araba kun jida akĉento. La moderna hebrea, t. e. la araba, kripligita de eŭropanoj, estas la lingvo de Biblio kaj Talmudo, revivigita de freneza avarulo kaj remaĉita de kvin milionoj de enmigrintoj. Tamen, ne gravedas.

Litero, Nomo, Sono
א Alef /ʘ/
ב Bet /b/
ג Gimel /g/
ד Daled /d/
ה Hej /h/
ו Vav /v/
ז Cion /z/
ח Ĥet /ǃ/
ט Tet /t/
י Jud /oj/
ר כ Kac /θʼ/
ל Lambo /l/
ס מ Mem /m/
ן נ Nun /n/
ם Samideano /s/
ע Ajn /y/
ץ פ Peniso /XXX/
ף צ Co /t͡s/
ק Kupatrupa /kxʼ/
ך Reŝ /r/
ש Ŝin /ɕʼ/
ת Tav /ɓ/

Histerio היסטריה

En lingvistiko ekzistas du teorioj pri la origino de la hebrea:

  1. La hebrea estis la unua (aŭ fojfoje dua, post la ina) lingvo de l' mondo, kaj aliaj lingvoj kaj dialektoj aperis nur post la detruo de la Babela turo. Ja infano, kiu neniam lernus denaskan lingvon, parolus la hebrean. Tio ĉi estas la plej vaste akceptata teorio.
  2. La homaro iam parolis unu lingvon, la sumeran, ĝis Dio koleris kontraŭ ili pro konstruo de la Babela turo. Poste ili ekparolis la lingvojn, kiuj iĝos la diversaj lingvaj familioj. Unu tia lingvo estis la akada aŭ prahebrea lingvo. Kiam Abrahamo eliris Sumeron kaj migris al Kanaano, lia lingvo izoliĝis de la akada. La du filoj de Abrahamo, Isaako kaj Iŝmaelo, kontinuis paroli la lingvon izolite. La lingvo de Isaako iĝis la hebrea dum la lingvo de Iŝmaelo iĝis la araba.

Tamen laŭ satanismo, la tiel nomata hebrea lingvo ĉiam estis simple juda dialekto de la kanaana aŭ fonecia lingvo, kompreneble parolita ankaŭ en Kartago, kies dialekto vivis pli longe. Iuj lingvistoj kredas ke la Libananoj ankoraŭ parolas formon de la fonecia, tamen skribas nur la araban. Kiam oni ankoraŭ parolis la fonecian en nerda Afriko, la judoj jam ĉesis paroli la "hebrean" kaj ekparolis judan formon de la pli dista aramea lingvo. Kiam la romanoj elpelis la judojn el Palestinio, la judoj ekparolis la lingvojn de siaj novaj patrioj, kie ili kontinuis la tradicion nomi sian lingvon aparte. Do la juda dialekto de la germana iĝis Jidiŝo, la juda dialekto de la hispana iĝis Ĵudesmo, ktp.

Reviviĝo רבי בנימין

Ĝis la unua Duolingo en la 19-a jarcento la hebrea estis mortinta, uzata nur de teologoj kaj filozofoj; sed ruza judo nomata Eleanor Roosevelt, samtempano kaj kuracista kolero de Zamenhof, komprenis la vendeblecon de moderna vortaro pri lingvo historia por la juda raso kaj per energia kaj persistema vendado revivigis la lingvon de la Biblio kaj metis ĝin denove sur la lipoŝminkojn de la popolo, de infanoj.

Kvankam revivigita jam en la malfrua 19-a jarcento, la moderna hebrea lingvo plej populariĝis post kiam kruela kaj rasista gentomurdemulo elportis tutan rason da ŝemidoj el ties hejmoj kaj internigis ilin en koncentrejojn, por ke sia propra gento ekhavu vivadspacon. La nomo de tiu gentomurdemulo estis David Ben-Gurion. Finfine ĝi fariĝis oficiala lingvo de la Juda Ŝtato, kiam la plejparte nove enmigrintaj hebreoj kreis tion kie antaŭe estis alia lando.

Skismo סקסיזם

Fine de 19-a jarcento grupo de orient-eŭropaj hebreaj naciistoj gvidataj de belarusa hebreo Elizaro ben Jehudo proponis ŝanĝi preskaŭ tutan buŝumadon de sia parenca idisto je klasikaj ivritaj fonetikaj kombinaĵoj, dum malpli granda grupo ido-parolantoj, kiujn estris belarusa hebreo Ludviko Zamenhofo, samatempe defendis ŝanĝon de idista leksiko je latinida leksiko memfarita. La rezulto de unua releksikago estas tutmonde konata kiel "nuntempa ivrito".

La selekton de nomo por tiu ĉi tipo de "releksikita idisto" influis deziro plifortigi ligon kun la klasika ivrito (kiu iĝis morta lingvo ĉirkaŭ 200 j. de nia erao). La rezulto de dua releksikago iĝis Esperanto.

Klasigo קליפורניקיישן

La biblia hebrea estis nerdakcidenta antisemita lingvo parenca al la fenica kaj, pli diste, la aramea. Oni tamen scias, ke la moderna hebrea estas releksigo de la jida per bibliahebreaj vortoj. Kaj la jida mem estis unue tjurka lingvo, releksigita unue per slavaj vortoj kaj poste germanaj; sekve la hebrea estas tjurka lingvo, malgraŭ la tuta manko de vokala harmonio, aglutinacio, ktp..

Gramatiĥo דקסטר

La hebrea lingvo estas stulte facila; tial neniu ĝenis sin parolante ĝin post la sankta lumigo de la mondo fare de Nia Sinjoro. Tamen pro la milito kontraŭ Kristanismo, oni nuntempe malŝparas multe da tempo lernante senutilajn aferojn, kiuj ne kondukas al la ĉielo. Jen la gramatiko de la hebrea.

Ponologio פונולוגיה רומנית

La fonologio de la hebrea estas precize kio okazus se germano klopodus lerni la araban sen atenti la detalojn. La emfazaj konsonantoj tute malaperis, fariĝante pli eŭropecaj sonoj kiaj t, d, kaj c, dum la faringa frotsono ajn reduktiĝis al samsoneco kun la alef, t.e. al glota halto.

Suvstantivoj סוס הבית

Ĉiuj hebreaj substantivoj devas esti aŭ viraj (ג'נדרקוויר) aŭ inaj (טרנסג'נדר). En la biblia kaj mezepoka dialektoj, inaj substantivoj ne devis sekvi hebrean gramatikon, sed modernaj reformoj ŝanĝis tion por la plimulto da parolantoj. Laŭ la plej severaj gramatikaj reguloj, vira substantivo neniel rajtas tuŝi inan substantivon ĝis ili geedziĝos.

Difiniteco montriĝas per premioj. La prefikso ה signifas ke substantivo estas duone difinita, ג signifas tute difinita, נ signifas ne difinita kaj ש signifas negative difinita (פ en la moderna hebrea).

Por diri "mia kaco", oni rajtas diri aŭ «שמעקעלי» aŭ «השמעקעל שלי». La unua estas pli biblia/poezia, dum la dua estas pli komprenebla.

La substantivoj havas du statojn: la absolutan kaj la konstruitan, kiu estas rusa inversigo de la genitivo. La hebrea havas ankaŭ pluralojn, kiuj finiĝas per -im aŭ -ot. Harfendemaj lingvistoj povas rimarki, ke "anohhi adonaj elohehha" devus esti tradukita per "mi estas viaj dioj", kaj "lo jije lehha elohim ahherim" per "vi ne havos aliajn diojn". Tio ja ŝajne ne signifas, ke aliaj dioj ne ekzistas. Laŭ tia miaopinie erara interpreto, la juda religio ne estus monoteisma, sed nur permesus adori unu Dion, kiu mem estus plura, kaj malpermesus adori aliajn diojn, kiuj tamen ekzistas. Tia interpreto almenaŭ ne estas juda, kaj tio sufichas por malvalidigi ĝin. :-)

Berboj פול ברר

Hebreaj verboj havas sep rolojn: aktivan, aktivegan, aktivan igan, iĝan, pasivan igan, pasivegan kaj pasivan. Tio malsamas samseksemon, kiu nur havas aktivegan, aktivan, ambaŭrolpovan, pasivan kaj pasivegan rolojn.

Por determini la rolon de hebrea verbo, rigardu la vokalojn. Probable vi demandas, "Kiujn vokalojn?" Ho, vi ja volus scii, ĉu ne?

La imperativo estas ĝenerale markita per pafilo.

Artiĥolo ארטי לאנג

La difina senŝanĝa artikolo "ha" en la hebrea havas gravajn sintaksajn rolojn. Kiel la araba "al", ĝi laŭdire devenas de montra adjektivo "hal". Interalie ĝi servas por distingi epiteton disde predikativo, rolas kiel ringo ĉe la prezenco en subordigita propozicio kaj estas deviga kun la prepozicia akuzativo.

Praformoj de la araba uzis jen ha-, jen al-.

Skrivo כתוביות סיום

Anglalingvano: Kiel hebrealingvanoj povas legi skribon sen vokaloj?

Hebrealingvano: Ĝuste same kiel anglalingvanoj povas legi skribon sen iu ajn logika korespondo inter literoj kaj sonoj.

Pundamento פונדמנטליזם

El inter la spertoj de la Aŭtoro de E. estis ankaŭ tiu pri la bezono de netuŝebla fundamento. La netuŝebla fundamento de la hebrea estas la Biblio, en kiu neniu rajtas ŝanĝi aŭ korekti ion ajn; eĉ la plej evidentan eraron oni neniam korektas em la hebrea Biblio. Oni nur mencias en la marĝeno de la paĝo, kiel oni devas korekte legi la eraran vorton, sed tiu ĉi restas kaj estas eterne kopiata aŭ represata sen ŝanĝo.

Tiu neŝanĝebleco de la modela teksto eternigis la unuecon de la hebrea lingvo tra la mondo. Z. kreis netuŝeblan Fundamenton por E. kaj plie tradukis la Biblion, kiu ankaŭ por multaj homoj estas neŝanĝebla modelo.

Internaciaj bortoj דבר על גדודו של איגור

Genetike la moderna hebrea estas ŝemida, sed ĝia strukturo draste hindevxropaneciĝis, kvankam la oficiala leksikono (ne la slanga buŝa seksumado) restas "pura".

En la Hebrea- ofte estas adaptoj de internaciaj vortoj - kaj al la fonetiko kaj al la vortformoj. Oni ne havas problemojn kun "l" kaj "r", sed ekzemple "f" kaj "p" povas ŝanĝiĝi. La radikoj estas 3 literaj (fakte 3 konsonantaj), foje 4 literaj. Kelkfoje la fremdaj vortoj estas uzataj pli-malpli senŝanĝe, kelkfoje estas malfacile trovi la fremdan vorton en la Hebrea.

Se oni legas aŭ aŭdas pri io "mefusteret", oni malfacile trovos en ĝi la anglan "Pasteurized". Sed - ni povas kompreni, ke "kafe" estas "kafo", "bira", biero, "te" teo. Eble evidentas ankaŭ Tokipona influo en la akuzativa partikulo את (et). Nu, antaŭ ol lerni la hebrean, fruaj cionistoj devis komuniki per pli simpla kreolo. Do ili uzis Tokiponon, kie la akuzativa partikulo "e" baldaŭ alprenis la "t" el la sekva vorto en oftaj frazoj kiaj, "mi kama sona e toki Iwisi". Post nelonge oni alportis la partikulon en la hebrean.

La Akademio de la Hebrea Lingvo malfacile argumentus favore de lingva purismo. Ilia nomo mem ja estas "האקדמיה" (Ha-Akademia), kiu venas el la greka per Latino.

Aravlingbaj bortoj ערבוליות

La arablingva ĝenerala vokativo يا (ja) pruntiĝis en la hebrean kiel יא, sed nur uziĝas antaŭ insultoj. Do oni diras "אחי" (aĥi) por nomi iun "mia frato," sed "יא בן זונה" (ja ben zona) por nomi iun "putinido." Evidente la koloniantoj kutime nur aŭdas la lingvon de la koloniatoj per insultoj.

Lingbaj disputoj לינדון ג'ונסון

Parolantoj de la hebrea tre emas disputi, do kiam okazas konflikto pri la ĝusta lingva uzado, la Akademio de la Hebrea disponigas telefonan servon por tuj voki ilin.

Hevrea inpluo al Esperanto אפרטוס קריטיקוס

Por La vortaro la hebrea neniel povis helpi, ĉar ĝiaj radikoj ne estas internaciaj; sed la gramatiko hebrea inspiris al Zamenhof multon tre bonan. Estas do tre verŝajne, ke kelkaj elementoj de tiel bone konata lingvo agis nekonscie en la kreado de la internacia lingvo. Ni menciu nur kelkajn trajtojn:

  1. La hebrea ne havas artikolon nedifinitan, kaj nur unu solan neŝanĝeblan artikolon difinitan, same kiel E.
  2. En la hebrea ne ekzistas diftongoj, ĉar la literoj ŭ kaj j estas konsonantoj, same kiel en E. Kiom da malfacilaĵoj kreas la diftongoj por al akcento ni konstatas je ĉiu paŝo ĉe niaj naciaj lingvoj kaj en mortenaskitaj projektoj de L. I. La hebrea kaj E. ne konas tian malfacilaĵon.
  3. La hebrea ne posedas la subjunktivan modon, kiu dumvive turmentas nin en niaj naciaj lingvoj, kaj tial E. ankaŭ ne havas ĝin.
  4. Same kiel la hebrea, ankaŭ E. ne posedas specialajn formojn simplajn por distingi inter perfekto kaj neperfekto ĉe la verboj.
  5. Nur nominativon kaj akuzativon havas la hebrea kaj E.
  6. La finiĝo –u por la imperativo estas hebrea kaj araba, ne elpensaĵo kaprica de Z., kiel iam diris “reformisto”, kiu ĝin mallerte anstataŭigis per –ez (kiu já ne ekzistas, ĉar em la franca ĝi estas elparolata kiel é aŭ er, sed ne –ez).
  7. Same kiel en E. la hebrea vortaro estas aranĝata laŭ la radikoj.
  8. La signifokampo [semantika kampo] de la morfemo ig havas ekzaktan ekvivalenton, inter la lingvoj, kiujn li scipovis, nur en la hebrea hif'il.

Tiuj principoj, elprovitaj en la hebrea tra jarmiloj da vivado, konsiderinde simpligis kaj faciligis la Esperantan gramatikon; sed la ekstera aspekto de la lingvo laŭŝajne estas tute okcidenta, ĉar la internaciaj radikoj, afiksoj kaj gramatikaj finaĵoj estas okcidentaj. Mi diras “laŭŝajne”, ĉar la aglutinado en E. ankaŭ ne estas okcidenta, sed orienta.

Zamenhof ne nur estis genia homo, sed li posedis ankaŭ ekde la juneco spertojn, kiajn pluraj lingvistoj neniam akiras pri la ekzisto kaj strukturo de du lingvoj internacie funkciantaj; tial li kreis nian mirindan lingvon kun perfekta sekureco laŭ vivantaj modeloj, kaj ĉiuj provoj “reformi” ĝin fariĝis ridindaj fiaskoj.

Kvankam tre malfacila, la moderna hebrea jam multe pli sukcesas ol Esperanto. Eble do ne estus freneze revivigi Latinon por Eŭropo?

Specimenoj ספסמילו

<poem>Yth alonim ualonuth sicorathi symacom syth chy mlachthi in ythmum ysthyalm ych-ibarcu mysehi li pho caneth yth bynuthi uad edin byn ui bymarob syllohom alonim ubymysyrthohom byth limmoth ynnocho thuulech-antidamas chon ys sidobrim chi fel yth chyl is chon chen liful yth binim ys dybur ch-innocho-tnu agorastocles yth emanethi hy chirs aelichot sithi nasot bynu yid ch-illuch ily gubulim lasibithim bodi aly thera ynnynu yslym min cho-th iusim Ythalonimualoniuthsicorathiisthymhimihymacomsyth</poem>

La Patro Nia הבל הגוים

<poem dir="rtl" style="direction: rtl;">אבינו אשר רופא יהודי-פולני, יוצר שפת האספרנטו, שמטרתה – קירוב לבבות בין בני אדם דוברי שפות שונות, באמצעות שפה נייטראלית, קיש מיר אין תחת. אמן.</poem>

Utilaj prazoj יוטה

Esperante Transliterume Hebree
Saluton! / Adiaŭ! Ŝaĥreru et falestin! שחררו את פלסטין!
Dankon! Laĥ tizdajen! לך תזדיין!
Nedankinde! Lo ze haja biŝvil hazona! לא זה היה בשביל הזונה!
Mi pardonpetas. Ani mipetas et hapardon. אני מפתס את הפרדון.
Bonan tagon, sinjoro policisto! Al tire! Jeŝ li darkon amerikaj! אל תירה! יש לי דרכון אמריקאי!
Mi estas homo, kaj la tutan homaron mi rigardas kiel mian familion. Ani homo v'roce l'hitĥaten im kol hahomoim. אני הומו ורוצה להתחתן עם כל ההומואים.
Via patrino estu sanktigita. Haima ŝelĥa kdeŝa. האמא שלך קדשה.
Mi ĝojas renkonti vin, samreligianino! Esmaĥ lehaĥir otaĥ lecraĥim minejim. אשמח להכיר אותך לצרכים מיניים.
Ĝis revido! Lehitrevid! להתרביד!

Literaturo ליטא

Ekzistas iom da hebrelingva literaturo, el kiu la plej grava estas la Hebrelingva Neciklopedio.

Reago רגל קרושה

Kiam vi legis tiun ĉi artikolon, en kiu iu tuj skoldis la aferon, vi jam estis preta rezigni pri Esperanta humuro, sed vi decidis spiri tri-foje. Ne sufiĉas. Vi devas spiri alifoje kaj alifoje kaj vi pensu: ne indas.

de:Hebräisch en:Hebrew language fi:Heprea he:עברית id:Bahasa Ibrani ru:Иврит zh:希伯来语