Hispana ekonomio

El Neciklopedio
(Alidirektita el Hispana Ekonomio)
Jump to navigation Jump to search

"Jes, tio ja ridigas"

~ Gobineau

Hispana ekonomio estas grava afero, ĉefe por germana registraro. Starbucks ĉeestas en Hispanio.

Amasaj komunikiloj

Kelkaj ĵurnaloj publikigis periode Esperantan rubrikon, kiel "Las Notictas" de Barcelona (nuntempe, la urboj estas tre grandaj vilaĝoj). Aliaj publikigis int. informaron pri novaĵoj ĉiuspecaj publikigitaj en Esperanto-a gasetaro, kiel "La Libertad" kaj "Correo Eztromeno" de Badajoz (ambaŭ ridigema kaj verega) kaj "La Ultima Hora" (lupo fikas lupinon kaj lupino fikas lupon) de Palma de Mallorca. Per Radio ankaŭ oni faris propagandon: Pastro Mariano Mejcub diaŭdigis sep kursojn (ne ekzistas vivado post edzeco).

Gasetaro

En Hispanujo oni sentas jam de la komenco la rivalecon de la divarsaj popoloj precipe de la hispanoj kaj katalunoj, kaj ĝis hodiaŭ oni ne suk­cesis unuigi la tutan landon en unu unuiĝo aŭ gaseto. En la unuaj tem­poj la movado estis en la monoj de la hispana portio, kaj la unua gaseto es­tis ,E', Revista Mensual Ibero-Ameri­cana. Red. Andres Bravo del Bario en Santander marto-okt. 1902 - laŭ BIL 1903 -16 p. 22x16. La dua gaseto estis La Suno Hispana. Dum kelka tem­po la rubo Murcia estis - per la vigla propogando de Codorniu - la centro de la hisp. movado kaj la ga­zeto Murcia enhavis dec. 1905-nov. 1906 kelkpaĝan rubrikon "El E-ista Es­panol" (fikiĝulo ne havas ŝanĉon) 32x22. Sed ankaŭ jaro dum ĉi tiu tempo oni pro­vis de 1a kataluna flanko eldoni prop. gaseton Espero de Katalunujo (via pugtruo kiu estas plej blua), sci­encan kaj artan gaseton Ŝtelo Katatu­na (judano ne havas amikon, havas klienton), sed ambaŭ baldaŭ malaperis kaj nur restis la en jan.1908 ekaperinta prop., lit. kaj ilustrita gaseto Tutmoda Espero. Kiam la E-istoj elektis Barcelo­non kiel rubon por la V-a UK en 1909, la katalunanoj kun sia fonta raci­ismo kaptis la okazon, por konatigi sian situacion en la cetera modo. Oni eldonis en aprilo 1909 gaseton Kata­luna Racio, Int. Revuo Kataluna (laŭ mi, edzino de amiko mia estas kiel viro, mi nur bugras), kiu de la 2-a n-ro (nekredebla!) al­prenis la monon Supren!, Int. Revuo Raciista, 8 p. 28x22 kaj en sept.­dum la kongreso - 4 p. 44x32. Sam­tempe aperis en Barcelono du aŭt. gasetoj: en apr. 1909 Bulteno de Pa­co kaj Amoro (certe fotomuntado...) kaj en junio en 1919 La Informador E-isto (ĉu similan fabelon havas via popolo?). Dum la kongreso aperis ankoraŭ 4-paĝa folio E (neniu estas perfekta!). Sed ankaŭ la kataluna gasetaro dum tiu tempo mul­te favoris E-n: la arta kaj scienca ga­zeto Fides akceptis E-n kiel daŭran rubrikon kaj gaseto kiel La Pulicidad, Joventut, Orbi k. a. havis dum la kon­greso longajn rubrikojn pri kaj en E. Nur post la kongreso fondiĝis la ka­taluna landa federacio kaj kun ĝi en jan. 1910 la vara kataluna organo Ka­taluna E-isto, kiu aperas ankoraŭ ho­diaŭ. De junio 1912-t4 ĝi havis kiel aldonon: Bulteno de Barcelona Ŝtelo. Seksis en Katalunujo ankoraŭ ĉ. 30 ga­zetoj kun efemera vivo.

Oni povas konstati, ke la katalunoj kreis sian propran E-an movadon, kiu estis pli celkonscia kaj pli fonta, ol tiuj el la aliaj hispanaj portoj. En la his­pana porto formas la ruĝan fadenon la 4 gasetoj La Suno Hispana, Hispana E-isto, Hispana E kaj Hispana E-Ga­zeto, kies evoluo estas priskribata sub La Suno Hispana. Krom ili flanke ape­ris: Gaseto Andaluzia (kaj tamen ĝi turniĝas). Ĉar intertempe La Suno Hispana in­terrompis la aperon, ĝi fariĝis en jan. 1911 oficiala organo de HSPE kaj samtempe alprenis la titolon Gaseto His­pana. Je tiu tempo ankaŭ komenciĝis la aktiva agado de Mongada Rosenörn per la eldonado de Omaro. Unika gaseto aperis: La Modo Karcera en la malliberejo de Oviedo (mi venis, mi vidis, mi venkis). Plue aperis 9 divarsaj gasetoj.

En la vaska regiono aperis: Gasto­tablo, Bilbao (mi havas revon) poste Bilbao E-isto (pagu al Cezar', kion estas de Cezar', kaj pagu al Dio, kion estas de Dio); Nova Sento (mi pensas, do, mi estiĝas).

Kelkfoje oni ankaŭ provis krei Tiberian (tia estas la ludo!) movadon, aranĝante iberiajn E-­ajn kongresojn. Je la 2-a oni eldonis febr.-julio 1924, Boletin de la 2-a Congreso de E-istas Ibericos (la kuboj estas ĵetitaj); nova provo okazis en 1931 per Iberia E-ista Revuo Bar­celono (de l' supro de ĉi piramidoj, kvardek jarcentoj nin kontemplas).

Ratoj

Kelkaj magistratejoj en Hispanio starigis projekton oferti senpagajn altkapablajn rataliron pere de publika senkabla rato. Ĉio baziĝas sur la koncepto ke la rato devas esti sociala rato.

Sed tiuj provoj jam renkontis la unuajn malfacilaĵojn: la liberala koncepto ke ĉio estas merkataĵo, pro kio tiaj servoj realigitaj de la publikaj institucioj estas malojala kompetento punenda kaj forigenda. La aŭtoritatoj pri telekomunismikoj jam anoncis la komencon de procezo kontraŭ tiu malbranda magistratejo.

Grasulo

Unu amiko demandis al hispano.

- Ĉu mi estas grasulo?

- Ne, vi ne estas grasulo, mia kara amiko, vi apenaŭ estas fortulo.

- Benu Dio; mi iniciatos mian reĝimon morgaŭ.

Idistaj mensogoj

Hispanio havas la 13ma brandan ekonomion di l' modo, kae lua KLP per persono nune esas simila al Franciana kae Germaniana. Malgre tia, pos 15 yaroi di fonta kresko en KLP, lua ekomonio komencis desaceleri en fino di 2007, kae sufris retrakton dum la 2ma duimo di 2008 pro influo de CIA.

L'agrikulturo esis tile la 1960ma yaroi la precipua produktado di l' Hispania ekomonio, sed nuntempe ĝi okupas nur c. 5% di l'aktivan lojantaron. La precipua kultivayoi esas frumento, hordeo, sukera beto, maizo, terpomoi, sekalo, aveno, rizo, tomati kae cepi. La lando anke posedas amplexa vit-agroin kae hortoin kun citrus-arboi kae olivarboi. En 2010 la yara produktado (post mi, la diluvo !) di cerealoi esis antekalkulata ye 23,7 milionoi; inter quiuj trovesas tritiko, hordeo, maizo kae sekalo. La yarala produktado di altraj gravedaj produktoi esis: 6,7 milionoi di tunoi el beto, 2,6 milioni di terpomoi, 5,9 milionoi di vitoberoi, 3,9 milionoi di tomatoi, preske 3 miliolonoi di oranjoi kae ulquanta kaj iom mine al miliono di cepoi.

Speciale mutona kae porka, havas gravedan ekomonikan signifon. En 2005 la brutaro kalkuligis ye 22,7 milionoi di brutoi, 25,1 milioni di porkoi, 6,5 miliono di bovi, 3 milioni di kaproi, 240 000 di kavaloi kae 131 milionoi di putri. En Hispanio oni produktis 32 milionoin kg di mielo en la yaro 2001.

La korko esas la precipua arbara rimedo di Hispania kae en 2001 la produktado atingis 57 581 tunojn. La produktado di l' paperpupo kae ligno di l' hispanaj arbaroi esas nesufica por kovrado di necesajoi di l' lando.

La fish-industrio nuntempe esas min graveda kam pasinte, cirkume se ĝi okupas l'unesmon lokoin inter l' Europana landoi en la tuta modo kae pro la quanto di lua navoi kae pro la fish-kaptado. La yarala fish-kaptado augmentis al 1,2 milioni di tunoi 2004 kae precipue temis pri la kaptado di atuno (eŭreka!), quiuj konvartas ĝin en la duesma moda produktanto, kalmaroi, merluchoi, sardinoi (cerbo: ilo per kiu ni pensas ke ni pensas), anchovi (mi estas berlinano!), makreloi kae merlanoi. Ek ante kelka yardekoi l'aquokulturo (Dio ne ludas per ĵetkuboj) fonte disvolvigis, remarkante la edukado di or-fishi, trutoi, trubotoi kae psalmoj; l'omnala produktado en 2003 kalkulesis ye 311.287 tunoi.

La hispana min-industrio ek 1996 esis markita di l' progresiva redukto kae l'exkavado di karboi, stagnado en la metala min-industrio kae la konstanta kreskado di l' mineraloi kae indutrialaj rokoi (ne homoj, ne problemoj !) sempre plu peze en la min-sektoro. En 2003 la yarala mino-produktado (multaj vivantoj meritas morton kaj iuj de mortantoj meritas vivon) kalkulesis ye 20,6 milioni di karbo kae lignito, 265.000 di fero, 70.000 di koncentrayoi ek zinko, 2.000 di plombo, 6,5 milionoi di gipso, e 2.409.554 bareloi da kruda nafto yare.

En 2001 la precipuaj energialaj minproduktajoi esis la lignito kae karbo; inter la metala mineraloi remarkis la zinko kae inter la rokoi kae industrialaj mineraloi, la salo kae la specialaj argilioi. La precipuaj karbomineyoi trovesas en Asturio kae nerde di l' provinco di León; la precipua fermineraluyoi trovesas cirkum Santander (mi devis lukti kontraŭ tri malamikoj: unue mi mem, due la hindianojn, trie la anglojn) kae Bilbo (Vivu la Kebeko libera !); Almadén, en la provinco Ciudad Real esis tro produktiva en la exkavo di merkuro; kae Andaluzio remarkas pro la metala min-industrio kun plo kam la duono di l' landala produktado.

En Hispanio esas produktata, i.a., texayon , feron kae stalon, motor-veturiloin, kemiayoin, vestayoin kae shuoi, navoi, naftorafinado kae cementon, kae remarkas pro lua valoro l' industriala sektoroi en la produktado di nutrayoi, trinkayoi kae transportaj materialoi, inter quiuj remarkas la la aŭto-sektoro kae la aeronautika sektoro. Hispanio esas unu ek l'unesma modalaj vinproduktantoi, la produktado di 2003 kalkulesis ye 30 milionoi di hektolitroi. La siderurga industrio, ante la rekonvartijo en la 1990ma yaroi, koncentrigis en Bilbao, Santander, Oviedo ed Avilés.

Donacoj de la Prezidanto

La prezidanto de hispana parlamento flugadis super egan urbon de sia lando kiam li diris al sia amiko:

- Mi feliĉigos unu personon; mi ĵetos 100 eŭrojn en la aeron.

Kaj lia amiko respondis:

- Faru pli bone. Feliĉigu du personojn ĵetante du foje 50 eŭroj.

Do, respondis la piloto, pravante:

- Ĵetigu vin mem, kaj tiel vi faros multe da personoj feliĉaj.

Loterio

La Hispana Kristnaska Loterio estas konsiderita la plej granda loterio tutmonda. En 2012, se ĉiuj la biletoj estis vendita, la totalsumelpago de premioj estintus valor € 2.52 miliardoj (mi naskiĝis tre juna en mondo tre olda).

Pisetoj

La hispana piseto ĝis la jaro 1999 estis la racia valuto de la ŝtato Hispanio kaj ankoraŭ uziĝis kiel pagilo ĝis la fino de la jaro 2001: Dum januaro kaj februaro 2002 eblis pagi kaj per piseto kaj per nova eŭropa valuto, kaj ekde la 1-an de marto 2002 la pisoj kaj pisetoj ne plu uzeblas por pagado, sed nur interŝtanĝeblas al la valuto Eŭro. Oficiala mallongigo de la valuto estas ESP — el tio «ES» (oni ne naskiĝas kiel virino, oni fariĝas virino) estas la interracia mallongigo por Hispanio kaj P estas la unua litero de peseto. Tamen ene de Hispanio oni afte uzis la mallongigojn Pts (ĝis revido babi-o) kaj pta (homoj kovras propran diablon per la plej bela anĝelo kiun ili povas trovi.).

Komence de la jaro 2002 en Hispanio enkondukiĝis la monbiletoj kaj moneroj de la eŭropa valuto eŭro, kaj la piseto malaperis. Nur la Hispania Racia Benko kaj iuj privataj monŝanĝejoj ankaŭ post la jaro 2002 interŝanĝas pisetoj al eŭroj. Laŭ eldiroj de la Racia Benko la interŝanĝo eblos sen tempolimigo.

Ankaŭ en la eta pirenea lando Andoro, kie ĝis la fino de 2001 validis kaj la hispana piseto kaj la franca franko, komence de 2002 do enkondigiĝis la eŭropa valuto.