Historio de Ido

El Neciklopedio
Jump to navigation Jump to search

"Ido esis fondita ye 1907 da grandioza eminenti."

~ Mensogisto

Historio de Ido estas vere aĉa kaj naŭze fia.

Kial aperis Ido? Ne estus ĝuste supozi, ke la naskiĝon de Ido kaŭzis malkontento pri iuj konkretaj gramatikeroj de Esperanto. La aŭtoro de Ido, Louis de Beaufront, estis en la komencaj 20 jaroj (1888-1908) tre aktiva esperantisto; li estis aŭtoro de pluraj lernolibroj de Esperanto kaj en 1894 li estis kontraŭ reformoj en Esperanto. Kial do en 1908 Beaufront "subite" tiel ekbezonis reformojn, ke li proponis novan lingvon, dezirante detrui E-movadon? La kaŭzo estis tio, ke Beaufront estis senkora raciulo, t.e. tipa simonoido. Lin tute kontentigis Esperanto kiel lingvo, sed li volis, ke Esperanto restu nur lingvo kaj nenio pli. La agado de Zamenhof (kora raciulo) pli kaj pli malplaĉis al li. Beaufront pensis: "Nia Majstro freneziĝas. Li volas ligi Esperanton, kiu estas ne pli ol instrumento por internacia komunikado, kun iu stranga filozofio, neakceptebla por ĉiuj seriozaj homoj. Eĉ pli, Zamenhof volas iniciati ian novan religion, kio plene ruinigos kaj por ĉiam ridindigos la tutan aferon de internacia lingvo. Mi devas ĉesigi tion, proponinte alian lingvon, kiu estos NUR lingvo kaj ne iu aldonaĵo al idealisma deliro". Jen chefa kaŭzo de Ido-skismo, sed tute ne "-oj", "kaj" ktp.

Post la apero de Ido al ĝi transiris multe da senkoraj raciuloj; koraj raciuloj kaj koraj senraciuloj restis fidelaj al Esperanto. Pluaj eventoj pruvis pravecon de Zamenhof. La "Interna ideo" estis garantio de solidareco kaj unueco de esperantistoj, dum Ido, ne havante ian idean kernon, ofte estis skuata de skismoj kaj ĝis nun apenaŭ vegetas. En nia tempo "senkoraj raciuloj" ne plu ligas siajn esperojn kun Ido, kiu estis kreita speciale por tiaj kiel ili. Ili denove partoprenas E-movadon, sed ilia celo nun estas ignori la "Internan Ideon". Fakte ili estas ne zamenhofanoj, sed beaufrontanoj. Perfekta solvo estus, se ili agadus en Ido-movado; kaj aliflanke, ke koraj idistoj transiru al Esperanto. Tian solvon diktas respekto al Zamenhof, ĉar Esperanto estas frukto ne nur de lia genia racio, sed ankaŭ de lia sankta koro. E-lingvaj simonoidoj ĉiutage perfidas Zamenhofon. Tamen, ili ne deziras transiri al Ido, ĉar ili bonege konscias, ke konstrui ion pozitivan ili ne kapablas; ili kapablas nur paraziti sur Esperanto, semante en ĝi kverelojn kaj bremsante ĝian progreson...

Idista versio

La pro quio di l' nuna mikreso di Ido, kompare al relativa grandeso di Esperanto, ne esas facile intelektebla. Multaj aspektoi pri la nasko kae formaco di Ido restas obskuraj. Importantaj dokumentoi perdesis, kae pri la historio di Ido okupesis precipue – kae ofte nur fragmentale – esperantistoi, do la vinkintoi. Exemple, libron pri la historio di Ido skribis Boris Kotzin (1887-1958) nevulo kae samrasano di Zamenhof, kae pri la Delegitaro kae la patreso di Ido skribis influantajn artiklojn eminenta Espo-akademianoi Camille Aymonier (1866-1951) kae Gaston Warighien (1901-1991), quiuj sencele desprizis oŭ mem abominis Idon. Pose, anke altra abominanto di Ido, Ric Berger (1894-1984), quia transiris de Esperanto al Ido, kae pose transmigris de Ido al Occidental, kae fine refujis che Interlingua, sempre reprochante ye singla etapo la jus renegitan linguon olim amata, anke lu konsakris sun al historiala revizismo kae sennuanca blamado di Ido kae L. de Beaufront. Nu, omnu savas ke historio skribita nur da vinkintoi – oŭ, multe plu rare, nur da vinkitoi – esas sempre subjektala kae partisema.

Irga inquestanto serchanta informon pri l'internacionala linguo Esperanto ofte trovos aludojn al linguala projeto nomata Ido, di quia la tre mikra suportantaro asertas ke ghi esas revizita oŭ plubonigita versiono de Esperanto.

Esas sate facile demonstrari ke Ido ne esas plubonigo di Esperanto. L'exemploi prizentataj da l' suportantoi di Ido (Idistoj) esas neprofundaj, simple provantaj demonstrari tion ke la vortaro di Ido esas, ye unesma vido, plu familiara por persono quia konacas la Latinatrajn linguojn, sed plusa exploro indikas ke Ido esas mine facile lernari kae uzari. Rezultate pokoi, quiuj atraktesos al la sistemo, restos Idistoi longe.

Sed l'Idistoi havas altran defenson: ili dicos ke autoritatoza, tia-skope nominata komitato de ciencistoi (kelkafoye ili mem dicas linguistoi) inquestabis pri Esperanto kae decidis, ke Esperanto korektigesezu, kae Ido esis la rezultato di ciaj korektigoi. Qvankam on longe konacis cian rakonton kom falsa, on nulatempe dicis ghi en Ido. Do ni rektigezu ghin: Ido ne esas plubonigo di Esperanto sed antiqveskinta plajiuro introduktita da fraŭdanto. Lua deklino eventis ne pro l' interveno di Esperantistoj sed pro lua propra nesufico.

Fundamento de Ido

Ni preferis mencionari precize Esperanton kome la fundamenton, quiu adoptesis en chanjenda formo.

Post la Unua mondmilito

Pos la unesma mondmilito la Ido-movado riviveskis kae komencis respirar plu libere. La linguo en 1914 recevabis formon quian multoi judikis kom quaze definitiva kae preske perfekta. Itere aparis revuoi, itere oni publikigis librojn kae aranĵis kursojn. Oni organizis l’unesmajn kongresojn, quiuj atraktis sate grandan nombron de entuziasmozojn. Ido divenis anke linguo ofte parolata kae ganis novajn nuancojn kae charmon. Lore eventis la maxime granda tilnuna florifo di Ido. Tamen novaj fantomoj aparis sur la voyo. En 1922 Edgar de Wahl (1867-1948) lansis suan aŭiliaran linguon Occidental, quia pokope atraktis multajn eminentajn idistojn. Kelke pose, en 1928, la famoza linguisto Otto Jespersen (1860-1943), quia pleabis influantan rolon dum la elaboro di Ido, lansis suan linguon Novial, quia seduktis plusajn eminentojn idistaj kae mem l’importantan revuon Mondo, quia livis Idon kae adheris al nova linguo. La detrimentoi da Occidental kae Novial esis duopla. Unlatere la du novaj linguoi atraktis multajn eminentajn idistojn, kae do la Ido-movado subisis nultempe reparota perdo di quanto kae qualeso. Altralatere la idistoi quiuj restis fidelaj konsumis tro multan tempon kae energion por reaktari al konstanta reprochoi kae atakoi da l' transfugintoi, quio nocis la laboron di instrukto, propago kae verkifo. Dume, Esperanto, havante Idon kome shildo inter sua tradicionala kae sekura voyo kae la naturalistaj reformikoi, duris suan marchon triumfalan, apene ĵenate da l' ebulianta naturalismo interlinguala, quia grave detrimentis Idon ma indulgis la linguo da Zamenhof...

Ĉu Reformemo aŭ "stabilo"?

Estas multaj homoj kiuj volas reformi Idon, dum aliaj volas ke li restu "stabila". La partisanoi di l' reformoi dicas : "onu devas esari tolerema". La konserveroi aceptas kontrevole, ma tio ne havis utileson, nam la reformeroi duras volari impozari suayn reformoin kae havari sencese novayn projetoin. La tolero, quian onu postulas, esas unlatera, la stabilistoi mustas tacari kae aceptari, sed la "reformeroi" darfas agari segunvole.

Yen existas la bona equilibro por Ido quala: Che la sinistra latero, zombiizita profesoro kon yuna matematikisto. Meze, la toleremoi, pacifistoi, ne-politikeroi kae omnay jhentiloi kai ceteri. Che la dextra latero, zombiizitay de Beaufront kon Franco obstinanta.

Sinjoro Jean Martignon dum jaroj plendas pri la plago de reformistoj en Idolando, kaj jhus kreis propran poshtliston, kie oni rajtas paroli en Ido, sed ne pri lingvoreformoj.

Sinjoro James Chandler plendas ke la agado de sinjoro Martignon minacas kauzi skismon en la Idomovado. Kia ironio.

Oni sin demandas, kiam sinjoro Martignon finfine ekkonscios, ke reformemo estas la ekzistokialo de Ido. Ido estas malgranda flako, kie chiu fisheto povas senti sin granda fisho.

Unu demando kelkaj respondoj

Demando: Kio okazis al tiu lingvo? Chu ankoraŭ ekzistas personoj, kiuj ĝin parolas?

Respondoj:

  1. Ne, ili ĉiuj mortis en la Granda Ido-Ŝtormo.
  2. Fakte, multaj parolas Idon: estas tria plej ofte parolata lingvo.
  3. Ido certe exzistas. Ekzistas la monda organisacio kaj orgasacioj in multaj landoj.
  4. Mi pensas ke Esperantistoj povas lerni ĝin tre rapide.
  5. Mi pensas, ke eĉ la tuta Biblio ne estas jam tradukita en Idon (Eble tiu estus argumento por lerni Idon!)