Katarakto

El Neciklopedio
Jump to navigation Jump to search

"Kiu tro alten rigardon direktas, tiu tre baldaŭ okulojn difektas"

~ Zamenhof pri katarakto

"Katarakto estas maldiafaniĝo de la okullenso aŭ kristalino"

~ Vikipedio pri katarakto

"Kiel dolchaj rememoroj!"

~ iu pri tuta alia afero

"Oni ne dubez la kreema spirito de la humaro."

~ Reformemulo pri ĉi tiu artikolo

"Konata psikologia fakto estas, ke oni estas dum certa tempo blinda por propraj eraroj"

~ Hans-Georg Kaiser pri katarakto
Dosiero:Clip image002-13- thumb-3-.jpg
Se vi ne bone vidas tion, eble vi havas katarakton

Katarakto estas Fundamenta fivorto, uzata por filingvistoj por fidiskutoj.

Dikutaĉo pri Fundamento

En la Universala Vortaro de la Fundamento tekstas jene:

katarakt' cataracte (yeŭ) | cataract | Staar (Augenkrankheit) | катаракта | katarakta.

Ŝajnas al Bertilo Wennergren, ke laŭ la Fundamento "katarakto" estas nur okulmalsano (sed eble la Rusa traduko iom dubigas tion...).

La Nova PIV konsentas pri tio, donante du homonimajn radikojn KATARAKT, el kiuj la unua estas Fundamento, kaj indikas nur la okulmalsanon, dum la dua estas indikita kiel neoficiala kaj ne-Fundamenta, kaj estas nur akvofalo.

Laŭ Don Harlow la angla traduko ankaŭ dubigas, ĉar en la angla "cataract" estas aŭ okulmalsano aŭ falakvo (ĝenerale ne vertikala, kaj kun multe da ŝtonoj; sed pli dekliva ol "rapids").

Sergio Pokrovskij klarigas ke por rivera katarakto la rusa posedas apartan (kaj pli trafan) vorton: порог (t.e. "sojlo"). La rusa traduko ne precizigas, ke temas pri okulmalsano, simple ĉar la rusa vorto per si mem estas tute preciza kaj nemiskomprenebla.

Laŭ la Etimologia Vortaro de Vilborg la Rusa "катаракта" estas ĝuste nur okulmalsano, dum la Rusa "катаракт" estas akvofalo. En la rusa lingvo malmutaj konas tian duan formon. Oni povas imagi, ke iu pedanto ie uzis grekaĵon parolante pri Nila katarakto; sed neniu normala ruso lin komprenus, kaj la vortaroj havas nur la ingenran formon (kaj nur por la senco malsano). Eble temas pri ia arkaikaĵo. Eble iam antaŭ longe ekzistis tiu dua "катаракт", kiun Vilborg citis pensante (prave aŭ malprave), ke ĝi estis ankoraŭ (iom) valida por la Rusa en la tempo de Zamenhof. Ja etimologiisto devas neeviteble fosi tra arkaikaĵoj. Vere, rusa granda vortaro diras:

КАТАРАКТ м. водопад в больших размерах. || Подвижной заслон в крепостных воротах, подъемный щит, западня. || Церк. птица баба, пеликан. || Слепота от потускления глазного хрусталика или катаракта ж.

Klasika uzaĉo

En la jarkolekto de "Esperantisto" 1889-1895, jarkolekto III, paĝoj 190,191 anonima verkisto uzis la vorton 'katarakto' en la senso de 'akvofalo'. La Naŭlingva Etimologia Leksikono de Louis Bastien (1905) ne klarigas la senco(j)n de 'katarakto'. Iomete poste, la Vortaro de Esperanto de Kabe ja aldonas sub 'katarakto' ankaŭ "Akvofalo, kaskado: La kataraktoj de Nilo". Eble 'katarakto' en la senco de akvofalo ne populariĝis inter la postaj generacioj de esperantistoj.

Malkonkludo

Tiam estas tute klare: La Fundamenta "katarakto" estas nur la okulmalsano. La akvofala "katarakto" estas alia radiko, neoficiala kaj ne-Fundamenta, kvankam etimologie la du vortoj havas la saman Grekan fonton. Sed jen Dahl diras ke tio estas _granda_ akvofalo, kaj PIV2 eĉ pli emfaze: _grandega_ akvofalo; post kio PIV2 ilustras la aferon per "kataraktoj de Nilo".

Nu, se la rusa tradicio veras, Nilo havas _ne grandegajn_ kataraktojn, kompareblajn al la Niagara aŭ Viktoria, sed kontraŭe, la plej malaltan specon. Tre eble, kiel ofte okazas, PIV fuŝis surbaze de la falsa franca erudicio.

Fakte, la rusa distingas inter "rapidejo" (стремнина, loko kun rapida kaj turbula fluo) kaj "порог" ("sojlo", transversa baro). Nilo havas la duan specon; montara rivero povas havi la unuan en mallarĝa parto. Nek unu, nek la alia estas "akvofaloj".

Kiel esprimi tion en Esperanto?

Interalie, laŭ CEED "rapids = kaskadeto" (tio estus "порог"), kaj laŭ Wells, "rapidfluejo" (tio estus "стремнина") ... Tamen ne tute trafas nomi rokan aron, disŝutitan je iu parto de la rivero (ekz-e Dnepro) "kaskado".

La duan bonalingvanoj ĉiam nomas simple akvoŝtupo. La unuan, eble rapidfluejo, kirlejo aŭ rifejo taŭgus laŭ la kunteksto. Se iu rakontus ion pri kataraktoj en rivero, ne havante PIVon en la poŝo eble bonalingvanoj ne komprenus lin...

Kuracado

Katarakto estas kirurgie kuracebla en kelkaj klinikoj, kie kun kuraĝo kuracisto kirurgias la kaŭzon.