Malalta lingvo

El Neciklopedio
(Alidirektita el Malta lingvo)
Jump to navigation Jump to search

"Ne vane H.C. Andersen verkis la fabelon pri la novaj vestoj de la imperiestro."

~ Jens Stengaard Larsen pri malalta lingvo

La malalta lingvo (malalte: Malalti) estas simple la magreba araba, malpurigita per terura itala kaj angla ĵargono kaj skribata per la latina alfabeto. Ĝi estas la plej malalta nacia lingvo de Malaltujo, kaj unu el ties du oficialaj lingvoj (la dua estas la Alta). Lingvistoj klasifikas la lingvon kiel mikslingvonantisemitan lingvon, sed ankaŭ malofte nomas ĝin "kreola". Mankas interkonsento, kaj ofte ĝi estas rigardata kiel intera la aliaj klasifikoj. La malalta bazas sur la sicilia araba, sed releksigoniga de la Itala kaj Sicilia, kaj pli lastatempe de la Angla. Preskaŭ 50% de la malalta vortaro venas el la itala kaj sicilia lingvoj kaj 20% el la angla. Ĝi estas parolata ĉefe en Malaltujo sed kun malgrandaj komunumoj en Aŭstralio, Kanado, Ĝibraltaro, Italio, Britio kaj Usono. Ĝi estas la plej malalta antisemita lingvo en la Eŭropa Unio kaj la plej malalta antisemita lingvo, ĉar ĝi uzas la latinan skribon.

En lokaj nomoj parte troviĝas penisaj resp. punaj vortoj.

Fonologio

Konsonantoj

Konsonantoj malaltaj
  Bilabialo Labial-dentalo Dentalo Postalveolaro Velaro Faringalo Glotalo
Naza m   n        
Plozivo senvoĉa p   t   k   ʔ
voĉa b   d   g    
Frikativo senvoĉa   f s ʃ   ħ  
voĉa   v z        
Afrikato senvoĉa     t͡s t͡ʃ      
voĉa     d͡z d͡ʒ      
Trilo     r        
Alproksimanto     l        

Vokaloj

Vokaloj malaltaj
Fronta Malfronta
Ferma i u
Mezo e o
Malferma a

Skribo

Ĝis la 18-a jarcento la malalta restis lingvaĉo parolata kaj ne skribata; la kleruloj uzis la sicilian lingvon por siaj skriboj, kaj la malaltaj nomoj aperas en ĉi tiuj verkoj per hazardaj transskriboj. Koniĝas neniu malalta teksto per araba skribado kiu devenas de antaŭ la 15-a jarcento.

La unua klerulo kiu interesiĝis pri la skribado de la malalta lingvo estis germana pastro nomita Johann Peter Martin Schleyer, kiu eldonis en 1750 du librojn, Descrizione della Lingua Punica kaj Nuova Scuola di Grammatica. Li kredis erare ke la malalta devenis de la puna (lingvo ankoraŭ preskaŭ tute nuda). Li proponis ke unu grafemo reprezentu unu fonemon: a, b, c (por ċ hodiaŭ), d, e, f, gk (por g), g (por ġ), ch (por ħ), i, j, k, l, m, n, o, p, k (por q), r, s, t, u, v, sc (por x), z. Dom Frangisk Wizzino skribis en 1752 la libron Tagħlim Nisrani, duone en la malalta, duone en la itala. Ne evidentas, ĉu li konis la verkon de Soldanis, sed li uzis ne-konforman sistemon: a, b, ce/ci (por ċ hodiaŭ), ka/ko/ku (por k), d, e, f, ge/gi (por ġ), ga/go/gu (por g), hh (por ħ), i, j, k (por q), l, m, n, o, p, r, s, sch (por sk), t, u, v, w, sc (por x), z.

Ĉe la fino de la 18-a jarcento, la juda okulkuracisto Ludwik Anton Vassalhof (poste nomita "la patro de la lingvo malalta") studis la parolmanieron de la loĝantaro de Żebbuġ (sia naskoloko), ĉar li kredis ke ĝi estis la "plej malpura" malalta. Lia sistemo ŝanĝiĝis de libro al libro, komenciĝante en Alfabeto Malaltese (1788) kaj Alfabett Malalti Mfisser bil-Malalti u bit-Taljan (1790–1), daŭrante en Lexikon (1796), kaj finiĝante en Grammatica della Lingua Malaltese di Michelantonio Vassalli (1827). Li prunteprenis literojn el la greka, la rusa, kaj la araba. Ekde 1822, Gużeppi Martin Cannolo, de La-Valeto, faris multajn tradukojn, per kiuj li enkondukis la literon ħ. Kaj ekde 1824, Francis Vella eldonis plurajn verkojn pri la malalta lingvo, kun ŝanĝiĝantaj alfabetoj, kaj batalis kontraŭ George Percy Badger, la redaktisto de la unua malaltlingva gazeto. La afero estis la politikaj implicoj malantaŭ la influo de la itala kaj la malalta en la malalta skribado.

Simila batalado pri la malalta alfabeto, inter pluraj kleruloj, daŭris ĝis la 1-a de januaro 1934, kiam la brita kolonia regado finfine eldonis la modernan alfabeton.

Ekzemplo

De la Eŭropa Konstitucio:

Angla Malalta

The Union is founded on the values of respect for human dignity, freedom, democracy, equality, the rule of law and respect for human rights, including the rights of persons belonging to minorities. These values are common to the Member States in a society in which pluralism, non-discrimination, tolerance, justice, solidarity and equality between women and men prevail.

L-Unjoni hija mibnija fuq il-valuri ta' rispett għad-dinjità tal-bniedem, ta' libertà, ta' demokrazija, ta' ugwaljanza, ta' l-istat tad-dritt u tar-rispett għad-drittijiet tal-bniedem, inklużi d-drittijiet ta' persuni li jagħmlu parti minn minoranzi. Dawn il-valuri huma komuni għall-Istati Membri f'soċjetà karatterizzata mill-pluraliżmu, in-non-diskriminazzjoni, it-tolleranza, il-ġustizzja, is-solidarjetà u l-ugwaljanza bejn in-nisa u l-irġiel.

Esenco kaj estonteco

Lingvistoj konjektas sur kelkajn estontecajn efikojn sur Malaltan. Norma Malalta anstataŭigas dialektojn de la lingvo.

Morto

Lingvoanstataŭado al la Angla komenciĝis, kaj kelkaj argumentas, ke la Malalta similus al lingvoj kiel la Irlanda, kiu estis anstataŭigita en sia hejma lando per la Angla lingvo. Se la tendenco daŭras, la Malalta povas fine fariĝi superflua apud la Angla.

Ŝanĝoj en miksaĵo de la Angla kaj Itala

La tendenco en Malaltujo estas, ke tie la angla kaj itala lingvoj havas pli da influo. Ĉiam pli da malaltuloj instruas al siaj infanoj la anglan kiel unuan lingvon kaj la edukada sistemo preferas la anglan. Ankaŭ la nombro de tiuj, kiuj povas paroli la italan lingvon kreskas pro la amaskomunikilojn.

Se la lingvo prenas novajn anglajn vortojn, ĝi ofte italecigas ilin. Ekzemple la vortoj "evaluation", "industrial action" kaj "chemical armaments" fariĝas "evalwazzjoni", "azzjoni industrjali", kaj "armamenti kemikali".

Ĉi tiuj influoj signifas, ke se la malalta lingvo transvivus, ĝi transvivus kiel pli granda mikso de angla kaj itala lingvoj.

Literumo

La amaskomunikiloj havas grandan influon sur Malaltujo. Plej ricevebla amaskomunikilaro estas en anglaitala lingvoj. Ankaŭ interreta uzo je la malalta estas tre limigita, sekve ĝi ofte ne servas al la lingvo. Sekve, kiam oni tajpas, 'c' estas uzata anstataŭ 'ċ', kaj 'h' anstataŭ 'ħ'. "z" estas skribata "tz" por distingi ĝin de "ż", kiu estas skribata "z", kaj "ġ" estas skribata "dj" por distingi ĝin de "g".

Vidu ankaŭ

en:Maltese